История моды. Как возникла мода

Каждая страна, каждая народность на разных стадиях развития человеческого общества, внесла свой вклад в формирование понятия мода. Много тысячелетий тому назад люди открыли для себя одежду, как средство защиты от неблагоприятных воздействий природы, развиваясь, они начали размышлять о её эстетической функции.

Слово мода (фр. mode) произошло от латинского слова modus , означающего такие понятия, как — правило, предписание, вид, мера, образ, способ.

Как возникло понятие мода?

История моды уходит своими корнями в древние цивилизации. Как возникло понятие «мода», доподлинно неизвестно. Вероятнее всего, оно сформировалось в западно-европейских странах произвольно, в связи с постоянным появлением новых одежд различных фасонов и разных названий.

Мода в одежде, как глобальное явление, начала формироваться во Франции в XVII в.

Одежда же появилась на самых ранних этапах развития человечества. Об этом рассказали археологические раскопки. При помощи растительных нитей древние люди сплетали и связывали различные естественные материалы — листья, солому, шкуры животных и т.д. В качестве головных уборов использовали высушенные крупные плоды, скорлупу страусиных яиц, панцирь черепахи и пр.

Есть сведения, что уже в эпоху верхнего (позднего) палеолита (период жизни, происходивший 40—12 тысяч лет тому назад, когда первые современные люди расселились по всей земле), впервые появились сшитые вещи, т.е. люди начали пользоваться костяными иглами, при помощи которых отдельные части самой ранней, пока еще примитивной одежды, такой как повязки и накидки, начали соединять в одно целое, скрепляя их нитями из жил животных или растительных волокон.

На мужчине было подобие рубахи из выделанной шкуры с длинными рукавами, надевавшейся через голову (подобные куртки — (анораки) и сейчас носят северные народы), а также длинные кожаные брючины, сшитые воедино с подобием мягкой кожаной обуви. Одежда мужчины и детей была обильно обшита костяными бусами из бивня мамонта (до 10 тысяч штук), кроме того, в могилах были браслеты и другие украшения из мамонтовой кости.

Эти и другие археологические находки дают возможность восстановить картину возникновения одежды у человека.

Предшествовали появлению одежды — татуировки и окраска тела. При помощи рисунков люди стремились предохранить себя от злых духов и непонятных сил природы, устрашить врагов и завоевать расположение друзей, привлечь к себе внимание.

Первые виды одежды были крайне примитивными. С развитием человека совершенствовались орудия труда, соответственно, усложнялись и формы одежды.

Еще до нашей эры, во времена расцвета древних цивилизаций начали закладываться предпосылки для возникновения моды, хотя такого понятия тогда не существовало. Одежда жителей древних государств становилась более разнообразной. Люди научились обрабатывать кожу и мех, производить различные ткани, создавать красители для тканей, плиссировать ткань, делать украшения и т.д. В разных государствах появлялись новые виды одежды, а войны и торговля способствовали проникновению традиций одних народов в культуру других народов.

Костюмы людей, принадлежавших к древним цивилизациям, указывали на классовую дифференциацию, которая уже тогда существовала в обществе. Несмотря на неизбежное заимствование вещей, происходящее благодаря различным взаимодействиям между разными народами, каждое древнее государство имело свои собственные традиции ношения одежды.

После падения Древнего Рима (Западной Римской Империи) начинается новый этап развития Европы, известный как средневековье, а, следовательно, и новые вехи в истории моды. Виды и формы одежды в разных регионах в период средневековья (от V в. — ранее средневековье — до XV в. — позднее средневековье) разнородны. Раннее средневековье отличается крайне примитивной одеждой. Довольно простой крой, не отличающийся особым разнообразием, существовал до XI века. В X — XIII веках происходит развитие швейного ремесла, появляются новые модели одежды.

Некоторые специалисты в истории моды считают, что зарождение моды началось в XII — XIII веках, когда в костюме в большом количестве стали появляться элементы, не обусловленные необходимостью, а предназначенные для его украшения.

По предложениям историков моды, в XV веке с развитием портновского искусства зарождается конструирование одежды, технология изготовления одежды начинает заметно усложняться. В XV веке в Западной Европе закладываются основы кроя, повлиявшие на изменение форм женской одежды.

В XVI веке и начале XVII века на Европейскую манеру одеваться влияет мода Испании. В этот период, получивший название Золотого века Испании, страна добивается мирового экономического и политического лидерства, и соответственно, многие элементы испанского костюма того времени становятся широко популярными.

В конце XVI века влияние на тенденции в европейской одежде начала оказывать и Италия, где в это время зародился стиль Барокко. Италия славилась своими великолепными тканями, и вся состоятельная публика, стремящаяся роскошно одеваться, хотела носить одежду из итальянского бархата, атласа, тафты и кружева. Главной законодательницей итальянской моды в XV веке была Флоренция, а в XVI — Венеция.

В эпоху Высокого Возрождения в Италии мода впервые была научно детализирована. В период Ренессанса появились первые литературные источники, в которых говорилось об одежде, первые руководства о том, как одеваться и гримироваться, как наилучшим образом отвечать требованиям современной моды. Эти требования формулировались в итальянской литературе того времени. Например, в трактате итальянского философа, гуманиста, писателя Алессандро Пикколомини «Рафаэлла, или прекрасные манеры женщин» (La Raffaella ovvero della bella creanza delle donne), опубликованном в 1539 году, из диалога двух героинь — Рафаэллы и Маргериты, обсуждающих одежду, косметику, ювелирные изделия и прочие земные радости, можно узнать о некоторых воззрениях на моду. Когда молодая и наивная Маргерита спрашивает старшую, более опытную Рафаэллу о том, что является важнейшей особенностью моды, то Рэфаэлла откровенно отвечает ей, что мода должна быть «богатой», что платье должно быть широким, со множеством складок.

Относительно частая смена форм костюма в период позднего средневековья, увлечение новизной, возникновение подражания дают основания полагать, что мода как социально-психологическое явление начала зарождаться в этот период.

Однако общей моды, как таковой, все ещё не было.

Общая мода в Европе начала устанавливаться с середины XVII века, а национальные особенности отходили на второй план.

Возникновения современной моды стало возможным благодаря системе моды начавшей развиваться во Франции во время правления короля Людовика XIV, известного как Людовик Великий или Король-солнце (Louis XIV Le Roi Soleil), и процесс этот, носил далеко не стихийный характер.

Французская мода стала доминантной в Европе с середины семнадцатого столетия. В этот период Франция стала одной из самых могущественных мировых держав, центром политической и культурной жизни Европы. Мода создавалась с этой стране как значимый компонент культурной, политической и социальной жизни. Благодаря первому, в некотором роде, создателю моды королю Людовику XIV и его знаменитому министру финансов Жану-Батисту Кольберу (Jean-Baptiste Colbert) государство принимало самое активное участие в развитии индустрии роскоши как части политической и культурной экспансии Франции. В результате возникла новая инфраструктура производства одежды. Создавались государственные предприятия, контролируемые правительством, производство одежды было законодательно отделено от ее продажи. Разрабатывались законы о приобретение предметов роскоши, которые жестко контролировали потребление моды. Мода была сконцентрирована при дворе.

Несмотря на частые войны и революции XVIII и XIX веков, Франции удалось сохранить репутацию законодательницы мод, а Парижу остаться центром мировой моды.

На протяжении XVII — XIX веков фасоны одежды постоянно менялись, становясь то более сложными, то упрощаясь. С середины XIX века в моде стали происходить изменения, приближающие её к современности. Элементы мужского костюма начали проникать в женский гардероб, наметилось появление спортивной одежды, зарождалась тенденция упрощения форм одежды.

Родоначальником такого понятия, как «Высокая мода» (Haute Couture), считается французский модельер английского происхождения Чарльз Фредерик Ворт (Charles Frederick Worth), основатель дома моды House of Worth. В 1868 году Вортом был создан Синдикат Высокой моды (фр. Chambre Syndicale de la Couture Parisienne) – парижская организация, объединяющая Модные дома, существующая до сих пор.

Реформатором моды, создателем нового образа жизни, стиля, который царил в Европе и Америке до начала 1920-х годов является французский модельер Поль Пуаре (Paul Poiret).

В начале XX века в мире моды появился целый ряд выдающихся кутюрье, изменивших представление о манере одеваться, таких как Коко Шанель (Coco Chanel), Эльза Скиапарелли (Elsa Schiaparelli), Жанна Ланвен (Jeanne-Marie Lanvin), Жан Пату (Jean Patou) и др.

На рубеже XIX – XX, в один из интереснейших периодов в истории моды, начала формироваться спортивная мода.

Современный покрой одежды установился после Первой Мировой войны.

См. также

Առաջադրանքներ

1

Մենք անցնում էինք գեղեցիկ ու մարմարակերտ սյունաշարի միջով, որոնց վրա քանդակված էին խայտացող ձկներ, խաղողի ողկույզներ, նռներ ։

ողկույզ, սյունաշար, խայտալ, նուռ

Խոտն այնտեղ չտեսնված համեղ էր, բուրավետ, բայց հանդապահը, ուր որ է պիտի հայտնվեր , պիտի գոռար կարկամած նախնապանի վրա, թե ինչու են ապօրինի արածում ուրիշի խոտը։

արածել, գոռալ, հայտվել, նախնապան

2

կարապետ, թխամորթ, ռանչպար, սպասավոր, կայսրուհի, մարգարե, մշակ, քենակալ, դշխո, կանխասաց, նաժիշտ, առաջորդ, հողագործ, մենակատար, նախագուշակ, աղախին, թագուհի, ռահվիրա

կարապետ-առաջնորդ-ռահվիրա

կանխասաց-նախագուշակ-մարգարե

հողագործ-մշակ-ռանչպար

կայսրուհի-դշխո-թագուհի

նաժիշտ-աղախին-սպասավոր

C 5 -9 октября

Проект Дни Комитаса

Проект ,,Время поэзии,, Вероника Тушнова

Чтение и обсуждение текста

Чтение и обсуждение текста в классе. Георгий Гурджиев :

,,Притча о волшебнике и овцах,,

При́тча — короткий назидательный рассказ в иносказательной форме, заключающий в себе нравственное поучение (мораль)[1][2].

На поляне, среди огромного леса, жил-был волшебник, у которого было большое стадо овец. Каждый день он съедал одну овцу из стада. Овцы причиняли волшебнику много безпокойства — они разбегались по лесу, и ему приходилось тратить очень много времени на то, чтобы поймать одну овцу, а других снова собрать в стадо.

Конечно же овца, которую он собирался убить, чувствовала это и начинала отчаянно сопротивляться, и ее крики пугали других. И тогда волшебник решил придумать такую хитрость – он поговорил с каждой овцой наедине, и каждой что-то внушил.

Одной он сказал: «Ты не овца, ты такой же человек, как и я. Тебе нечего бояться, ведь я убиваю и съедаю только овец, но ты единственный человек в этом стаде и значит — мой лучший друг».

Второй он сказал: «Почему ты убегаешь от меня, как другие овцы. Ты же львица и тебе нечего бояться. Я убиваю только овец, а ты мой друг».

Третьей он внушил: «Послушай, ты не овца, ты волчица. Волчица, которую я уважаю. Я, как и раньше, буду продолжать убивать ежедневно одну овцу из стада, но волчице, лучшему другу волшебника, нечего бояться».

Таким образом, он поговорил с каждой из овец и каждой внушил, что она не овца, а совершенно другое животное, которое отличается от всех остальных овец в стаде. После этого разговора поведение овец полностью изменилось – они совершенно спокойно паслись и больше никогда не убегали в лес. И когда волшебник убивал очередную овцу, они думали: «Ну вот, убили еще одну овцу, а мне — льву, волку, человеку, лучшему другу волшебника, нечего бояться».

И даже овцы, которых он убивал, перестали сопротивляться. Он просто подходил к одной из них и говорил: «О, мой лучший друг, мы давно не общались. Пойдем ко мне на двор. Мне нужно с тобой посоветоваться по поводу стада овец». И овца с гордостью шла за волшебником на двор. И там он действительно спрашивал у своего лучшего друга, как идут дела в стаде. Жертва с радостью рассказывала ему обо всем, а потом волшебник убивал ее. Поскольку смерть наступала мгновенно, то овца ничего не успевала понять.

Волшебник был очень доволен — он высоко поднял самооценку каждой из овец, в итоге они перестали забивать себе голову мыслями о неизбежной смерти, стали менее невротичны, наслаждались жизнью и спокойно щипали траву, в результате чего их мясо стало значительно вкуснее. На протяжении многих лет волшебник легко управлялся с огромным стадом, и самое интересное, что остальные овцы стали ему помогать — если какая-нибудь слишком сообразительная овца начинала догадываться об истинном положении вещей, то остальные овцы..,  ну, то есть львы, люди, волки — лучшие друзья волшебника, сообщали ему о странном поведении этой овцы, и на следующий день волшебник с удовольствием ее съедал.

Такая вот притча. А Вы, кстати, кем себя считаете — львом, волком или быть может даже человеком?

Георгий Гурджиев

Вопросы

  • Соответствует ли ситуация, которая описывается в тексте нашей действительности?
  • Как вы можете описать волшебника?
  • Может ли волшебник действительно быть другом?
  • Кто такие волк, львица и человек в притче?

————————————————————————

Домашняя работа 

Используйте эти вопросы в написании сочинения «Месть и великодушие».

  • Что такое месть?
  • Как вы понимаете фразу: «Глаз за глаз, зуб за зуб»?
  • Почему человеку нужно оставаться великодушным к братьям нашим меньшим?
  • Что такое великодушие?
  • Можно ли отомстить врагу?
  • Можно ли оправдать месть?
  • Что такое «кровная месть»?
  • Чем великодушие отличается от благородства?
  • Как убедить человека отказаться от мести?
  • Чем великодушие отличается от доброты?
  • Как научить подрастающее поколение великодушию?
  • Что значит достойно пережить поражение?
  • Сила или слабость человека проявляется в великодушии?
  • Как вы понимаете цитату из стихотворения А.С. Пушкина «Памятник» — «милость к падшим призывал»?
  • Почему человеку иногда приходится делать выбор между местью и великодушием?
  • Может ли мстительный человек быть счастливым?
  • Почему месть разрушает душу?
  • Согласны ли вы с мнением И. Фридмана: «Сладчайшая месть – это прощение»?
  • Какого человека можно назвать великодушным?
  • Какие качества присущи великодушному человеку?
  • Как вы понимаете выражение «сладкая месть»?
  • Великодушие – это сила или слабость?
  • Как, по-вашему, месть – это проявление трусости или мужества?
  • Источник вопросов.

Առաջարանքներ

Մուշեղ Գալշոյան — Սպասում

1.Պատմվածքը բաժանիր  մասերի և վերնագրիր դրանք

Դրամապանակ

Կոմիտասը ելավ հյուրանոցից, վերարկուի օձիքը բարձրացրեց, ձեռքերը խոթեց գրպանները և քայլեց արագ ու ճկուն: Դեկտեմբերի կեսն էր. Փարիզի փողոցներում վնգստում էր ցուրտը: Եվ փարիզեցիները դուռ ու լուսամուտ գոցել էին օրվա դեմ: Հատուկենտ էին անցորդները: Փողոցի շրջադարձում Կոմիտասը մի դրամապանակ նկատեց: Հնամաշ էր, պարունակությամբ աղքատ` եղած-չեղածը տասը ֆրանկ:

«Խեղճ ու կրակ մեկն է կորցրել,- տխուր մտածեց նա և նայեց շուրջբոլորը,- էս ցուրտ օրվա ապրուստն է կորցրել` կորոնի, կդառնա, ետ կգա… Հիմա կգա»- համոզեց ինքն իրեն և նայեց ժամացույցին. 12-ին քառորդ էր պակաս, իսկ 12-ին Մարգարիտի մոտ ճաշի էր հրավիրված:«Մի քիչ սպասեմ», – որոշեց ու հանդարտ սկսեց քայլել` փողոցի շրջադարձն ու ետ, շրջադարձն ու ետ, ուշադիր` փողոցով անցնող հատուկենտ անցորդներին: Եվ համոզված էր, որ կգա նա, ու ինքն անմիջնորդ կճանաչի նրան:«Տխուր բան է օրվա ապրուստ չունենալը»,- մտածեց Կոմիտասը:

Բեռլինում

Հիշեց Բեռլինը:1896 թվականին էր, էլի ձմեռ, Բեռլինի բարձրագույն երաժշտանոցում ուսանելու առաջին ձմեռն էր… Բարերարի ուղարկած ամսական թոշակը վերջացել էր, սպասում էր հաջորդին ու` չկար: Եվ դուրս էր եկել մի ծանոթից պարտք խնդրելու, բայց ինքնասիրությունը թույլ չէր տալիս բախել դուռը` հացի համար դրամ խնդրել, ու սոված չափչփում էր Բեռլինի փողոցները: Հանկարծ ոտքերի մոտ նշմարեց կես մարկ, վերցրեց ու ավելի շվարեց` ի՞նչ անել, կես մարկով ոչ կարող ես պանդոկ մտնել, ոչ` խանութ:Ու այդ կես մարկով վիճակախաղի տոմս գնեց և շահեց հարյուր մարկ:

Վիճակախաղ

Հետո աչքերում շողաց մի կարևոր միտք, և նա ուրախացավ, որ դրամապանակի տերը դեռ չի հայտնվել, լավ է որ չի եկել, թե չէ արդեն ուշ կլիներ, շատ ուշ: Եվ նա գրպանից հանեց հարյուր ֆրանկ, ճիշտ` հարյուր, շտապ բացեց դրամապանակը և հարյուր ֆրանկը ծրարեց դրամապանակի խորքում, տասը ֆրանկի տակ: Ապա ժպտաց, ձեռքերը շփեց իրար, խոր շունչ քաշեց, հին ու ծանր պարտքերից ազատվողի պես հանգիստ շնչեց ու շնչի հետ հանկարծ հասկացավ, որ տասը տարի առաջ վիճակախաղով շահած հարյուր մարկը հոգու խորքում, իրենից էլ ծածուկ, պարտք է համարել:«Ինչո՞ւ,- փորձեց հասկանալ,- ինչո՞ւ պարտք»:«Որովհետև հարյուր մարդ այդ վիճակախաղում հուսախաբ եղավ, իսկ ես շահեցի, սեփականացրի հարյուր մարդու հարյուր մարկը»:

Սպասում

«Ուշացավ»,- ասաց և` այնպիսի տոնով, կարծես պատահական ու իրեն անծանոթ մեկի չէր սպասում, այլ բարեկամի, որի հետ նախապես պայմանավորվածություն ուներ հանդիպելու հենց այնտեղ` փողոցի շրջադարձում, հենց այդ ժամին, միայն թե, չգիտես ինչու, ուշանում է, չի գալիս… Բայց անպայման կգա, և ինքը պետք է սպասի, պարտավոր է:
«Գուցե գլխի էլ չէ, որ դրամապանակը կորցրել է: Կիմանա, կգա, ցուրտ է, շուտ գար»: Ձմռան այդ օրն աշխարհում միլիոն ու մեկ մարդ հյուրընկալ է, միլիոն ու մեկ ճաշի հրավեր ունի (միլիոն ու մեկերորդը` ինքը Կոմիտասը), միլիոն ու մեկ մարդ համերգ ու թատրոնի տոմս է գնել, միլիոն ու մեկ մարդ աշխատում է, միլիոն ու մեկ մարդ մտածում, գլուխ է ջարդում, միլիոն ու մեկ մարդ մեռնում է, միլիոն ու մեկ մարդ ծնվում է… Ձմռան այդ օր ու ժամին աշխարհում մի մարդ, մեկը, միայն մեկը, ձմռանաշունչ փողոցում անծանոթի է սպասում – վերադարձնելու նրա կորուստը` տասը ֆրանկ: Հենց գար տերը, և ինքը դրամապանակը հանձներ նրան ու շարունակեր Մարգարիտենց տան ճամփեն, կդառնար միլիոն ու մեկերորդ ճաշի հրավիրվածը: Ու եկավ նա…
Դեռատի կին էր` այր մարդու բաճկոնով, այր մարդու ոտնամաններով: Դեռատի կնոջ աչքերում բողոք կար, և հույսը լացի պես կախվել էր շուրթերից ու դողում էր:

Դեռահաս կին

–  Մադմուազել, դուք որևէ բան կորցրե՞լ եք:
– Այո՛… դրամապանակս եմ կորցրել,- ասաց ցածրաձայն:
Կոմիտասը ձեռքը տարավ գրպանը:
– Ահավասիկ: Վերցրեք,- տխուր ժպտաց,- իսկ ինչո՞ւ ուշացաք:- Աղջիկը թույլ մեկնեց ձեռքը, դրամապանակն առավ, դողացող մատներով փորձեց բացել: Դա ակամա մղում էր, պահի հետ կապ չունեցող: Կոմիտասն ափերի մեջ առավ նրա ձեռքերը:
– Բացել պետք չէ,- ասաց և ինքն իր համար ավելացրեց,- ցուրտ է…
Հետո ձեռքերը գրպանեց, թեթև խոնարհում արավ:
– Վաղը երեկոյան հայկական եկեղեցում հայկական նվագահանդես կա: Ձեզ հրավիրում եմ: Անպատճառ եկեք: Ցտեսություն:

2.Ըստ պատմվածքի բութագրիր Կոմիտասին և վերլուծիր պատմվածքը 

Համբերատար, մարդասեր,հոգտար:

Դեկտեմբերի կեսն էր, երբ Կոմիտասը դուրս եկավ հյուրանոցից, վերարկուի օձիքը բարձրացրեց, ձեռքերը դրեցգրպանները և քայլեց արագ ու ճկուն: Ճանապարհին Կոմիտասը մի դրամապանակ նկատեց և որոշեց սպասի դրամապանակի տիրոջը, բայց 12-ին Մարգարիտի մոտ ճաշի էր հրավիրված: Սպասելու ընթացքում հիշեց Բեռլինը:  Բարերարի ուղարկած ամսական թոշակը վերջացել էր և նա սպասում էր հաջորդին, բայց այն դեռ չկար: Երբ դուրս եկավ, որ ծանոթից գումար խնդրի պարտքով, ոտքերի մոտ կես մարկ տեսավ, որով վիճակախաղի տոմս գնեց և շահեց հարյուր մարկ: Հիշելով դա, նա գրպանից հարյուր ֆրանկ հանեց և ծրարեց դրամապանակի խորքում, տասը ֆրանկի տակ: Նա համարում էր, որ տասը տարի առաջ վիճակախաղով շահած հարյուր մարկը հոգու խորքում պարտք է համարել: Նա շարունակ սպասում էր դրամապանակի տիրոջը և վերջապես եկվա մի դեռատի կին: Կոմիտասը վերադարձրեց դրամապանակի և կինը դողացող մատներով փորձեց բացել այն, բայց Կոմիտասն ասաց, որ պետք չէ բացել: Այնուհետև ասաց, որ վաղը երեկոյան հայկական եկեղեցում հայկական նվագահանդես  է լինելու և հրավուրում է նրան: Հրաժեշտ տվեց և հեռացավ:

3.Համացանցից գտի՚ր տեղեկություններ հայ բարերարների մասին

4. Գտի՚ր տեղեկություններ Կոմիտասի աշակերտուհիների՝ Մարգարիտի, Աղավնի Մեսրոպյանի մասին։ 

1895 թվականին ծանոթացել է Կոմիտասի հետ, դարձել մերձավոր բարեկամը, 1906 և 1914 թվականներին Փարիզում մասնակցել է նրա համերգներին։ Եռանդուն աջակցել է կոմիտասյան խնամատար հանձնաժողովին։ Հավաքել է Կոմիտասի ձեռագրերը, հրատարակել որոշ գործեր, նրա մասին գրել հոդվածաշար։

Մարգարիտ Բաբայանը ծնվել է Գերմանիայի Գոթա քաղաքում։ 1901-1904 թվականներին սովորել է Թիֆլիսի երաժշտական ուսումնարանում:Ունեցել է հարուստ ու ճկուն ձայն, նուրբ և գեղարվեստորեն պարզ կատարում, ստեղծագործության բնույթի և ոճի ճիշտ զգացում: Կոմիտասի և Արշակ Չոպանյանի հետ հանդես է եկել համերգ-դասախոսություններով:

Արցախ 1988-1992թթ․

Արցախյան շարժում, ժողովրդի հանրաքվեն և դրա արդյունքը։

Ազգային-ազատագրական շարժում․ 1988 թ․

1987 թ. ԽՄԿԿ ԿԿ Գլխավոր քարտուղար Միխայիլ Գորբաչովի կողմից հռչակված և ԽՍՀՄ-ում քաղաքական համակարգի ազատականացմանը սկիզբ դրած «պերեստրոյկան»1 Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի կողմից ընկալվեց որպես անցյալի սխալներն ուղղելու հնարավորություն: Սկսվեց արցախցիների ազգային-ազատագրական շարժման ժամանակակից փուլը, որն ընթանում էր նոր՝ նախկին համակարգին ոչ բնորոշ գործընթացների ֆոնի վրա. սկիզբ առան ժողովրդական շարժումներ, իշխանությունը կուսակցական մարմիններից անցավ պատգամավորների խորհուրդներին, ուժեղացավ միութենական հանրապետությունների դերը:

1987 թ. ընթացքում ԼՂԻՄ գրեթե բոլոր ձեռնարկություններում, հիմնարկներում, կոլխոզներում ու սովխոզներում տեղի ունեցան կոլեկտիվների ժողովներ, որոնք որոշումներ ընդունեցին Հայկական ԽՍՀ հետ ԼՂԻՄ-ի վերամիավորման անհրաժեշտության մասին: ԽՍՀՄ իշխանություններին ուղղված համանման պահանջով խնդրագիրը նույն թվականին ստորագրեց 80 հազար մարդ:

1988 թ. փետրվարի 13-ից սկսած մարզկենտրոն Ստեփանակերտում անցկացվում էին զանգվածային ցույցեր՝ մի քանի տասնյակ հազարավոր մարդկանց մասնակցությամբ:

1988 թ. փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ ժողովրդական պատգամավորների XX գումարման խորհրդի արտահերթ նստաշրջանը որոշում ընդունեց դիմել Ադրբեջանական ԽՍՀ և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդներին խնդրանքով՝ «խորապես ըմբռնել Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ձգտումները և լուծել ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից Հայկական ԽՍՀ կազմ տեղափոխելու հարցը, միաժամանակ միջնորդել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի առջև ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից Հայկական ԽՍՀ կազմ տեղափոխելու հարցին դրական լուծում տալու համար»:

Ի պատասխան արցախահայության ժողովրդավարական կամարտահայտմանը՝ Ադրբեջանը փորձեց բռնության միջոցով ահաբեկել ԼՂԻՄ բնակչությանը և ստիպել նրան հրաժարվել իր իրավունքների իրացման հարցադրումից:

1988 թ. փետրվարի 22-ին Աղդամում տեղի ունեցած ցույցից հետո տարբեր տվյալներով 2-3 հազար երիտասարդներից կազմված ադրբեջանցիների ամբոխը շարժվեց դեպի ԼՂԻՄ տարածքում գտնվող հայկական Ասկերան ավանը: Ամբոխը ճանապարհին ոչնչացնում էր եղած ամեն ինչ և կանգնեցվեց միայն Ասկերանի մերձակայքում ոստիկանության միջամտության շնորհիվ: Բախումների արդյունքում վիրավորվեց մի քանի տասնյակ հայ, սպանվեց 2 ադրբեջանցի: Չնայած ադրբեջանցիների իսկ վկայությունների համաձայն՝ սպանված ադրբեջանցիներից առնվազն մեկի վրա կրակել է ադրբեջանցի միլիցիոներ2, այնուամենայնիվ, պաշտոնական հետաքննության արդյունքում այդպես էլ չի պարզվել, թե ով է եղել կրակողը:

Փետրվարի 27-29 Ադրբեջանի Սումգայիթ քաղաքում կազմակերպվեց հայ բնակչության կոտորած, որն ուղեկցվում էր սպանություններով, բռնաբարություններով, ջարդերով, կողոպուտով: Այնուհետև հայկական ջարդերի ալիքը տարածվեց Ադրբեջանի ողջ տարածքով մեկ:

1988 թ. մարտին Լեռնային Ղարաբաղում ստեղծվեց «Կռունկ» կազմակերպությունը, որը համակարգում էր Արցախի հայերի ազատագրական շարժումը։ 1988 թ. հունիսի 13-ին Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը կտրականապես հրաժարվեց բավարարել Լեռնային Ղարաբաղի հայության պահանջը՝ մարզը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից Հայկական ԽՍՀ կազմ տեղափոխելու մասին։ Երկու օր անց Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը համաձայնություն տվեց «Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը Հայկական ԽՍՀ կազմի մեջ ընդգրկելու կապակցությամբ»:

1988 թ. հուլիսի 12-ին ԼՂԻՄ Ժողովրդական պատգամավորների XX գումարման խորհրդի 8-րդ նստաշրջանը հայտարարեց «Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմից Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի դուրս գալու» մասին:

Ստեղծված իրավիճակում ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը 1989 թ. հունվարի 12-ի հրամանագրով ԼՂԻՄ-ում ժամանակավորապես մտցրեց կառավարման հատուկ ձև: Ըստ հրամանագրի՝ ԼՂԻՄ Ժողովրդական պատգամավորների խորհրդի և նրա գործադիր կոմիտեի լիազորություններն այնուհետև դադարեցվում էին մինչև Խորհրդի նոր կազմի ընտրությունների անցկացումը: Նրա լիազորություններն ամբողջ ծավալով փոխանցվում էին նոր կազմավորված ԼՂԻՄ Հատուկ կառավարման կոմիտեին (ՀԿԿ), որն անմիջականորեն ենթարկվում էր ԽՍՀՄ պետական իշխանության և կառավարման բարձրագույն մարմիններին: ՀԿԿ-ի ղեկավարումը ստանձնած Արկադի Վոլսկին3 առաջարկում էր մեղմել լարվածությունը Ղարաբաղի տնտեսության զարգացման, ԼՂԻՄ-ի և Հայաստանի միջև տնտեսական ու մշակութային ամուր կապերի հաստատման և հայ բնակչության հանդեպ խտրականության կանխարգելման միջոցով4:

ԼՂԻՄ-ում իշխանության օրինականորեն ընտրված մարմիններին փոխարինած և վարչական անսահմանափակ լիազորություններ ստացած ՀԿԿ-ն միևնույն ժամանակ զրկված էր մարզի տնտեսական կյանքը ղեկավարելու որրևիցե հնարավորությունից: Լեռնային Ղարաբաղին հատկացված միջոցները տնօրինվում էին ադրբեջանական ղեկավարության կողմից, որն էլ լայնամասշտաբ շինարարություն ծավալեց ադրբեջանական բնակավայրերում՝ բնակության ու աշխատանքի վայրեր ստեղծելով ադրբեջանցի վերաբնակիչների համար: Ապարդյուն էին նաև Հատուկ կառավարման կոմիտեի ջանքերը՝ վերացնելու կամ թեկուզ մեղմելու Լեռնային Ղարաբաղի շրջափակումն Ադրբեջանի կողմից:

Մարզային կառույցները ցրելու մասին որոշումը բացասաբար ընդունվեց ԼՂԻՄ-ում, քանի որ այդ քայլը խափանում էր լիիրավ երկխոսության հնարավորությունները: Որպես ելք ստեղծվեց Ազգային խորհուրդ՝ 1918-1920 թթ. Ղարաբաղում գոյություն ունեցած Ազգային խորհրդի օրինակով:

1989 թ. օգոստոսի 16-ին ժողովրդական ներկայացուցիչների համագումարը ձևավորեց Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը: Կուսակցական կոմիտեների բոլոր պլենումները և Պատգամավորների խորհուրդների նստաշրջանները որոշում ընդունեցին ճանաչել ԼՂԻՄ Ազգային խորհուրդը որպես Արցախի տարածքում իշխանության բարձրագույն մարմին և նրան պատվիրակել պաշտոնական կառույցների ղեկավարման իրավունքը:

Սակայն խորհրդային հանրապետությունների ինքնիշխանության ձեռքբերման գործընթացի մեկնարկից հետո ղարաբաղյան հարցին լուծում գտնելու ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունների համեստ փորձերը՝ ելնելով կողմերի շահերի հավասարակշռությունից, փոխարինվեցին Արցախի ժողովրդի կամարտահայտությունը ճնշելու միանշանակ դիրքորոշմամբ:

Նոյեմբերի 28-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ ԼՂԻՄ Հատուկ կառավարման կոմիտեն լուծարվեց, և նրա փոխարեն ստեղծվեց հանրապետական կազմկոմիտե, որը ղեկավարում էր Ադրբեջանի Կոմկուսի ԿԿ 2-րդ քարտուղար Վիկտոր Պոլյանիչկոն5։

ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի այդ որոշումը ծայրաստիճան բացասական արձագանք գտավ ինչպես Ղարաբաղում, այնպես էլ Հայաստանում: Ի պատասխան՝ ԼՂԻՄ-ում անցան բազմահազարանոց ցույցեր, որոնց ընթացքում ընդունվում էին քաղաքացիական անհնազանդության, նշված որոշումը բոյկոտելու, միութենական իշխանությունների հետ համագործակցությունից հրաժարվելու կոչ անող բանաձևեր, Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհրդին ու Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին ուղղված դիմումներ՝ Հայաստանի ու ԼՂԻՄ-ի վերամիավորման պահանջով: Այս տրամադրություններն արտացոլվեցին 1989 թ. դեկտեմբերի 1-ին Երևանում Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդի և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհրդի համատեղ նիստին ընդունված «Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին» որոշման մեջ:

1990 թ. հունվարի 15-ին, մինչ Բաքվում տեղի էր ունենում քաղաքի հայ բնակչության սպանդ, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահությունը ԼՂԻՄ-ում հայտարարեց արտակարգ դրություն:

Արտակարգ դրության մտցնելը իրականում նպաստում էր Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից հայ բնակչության դեմ ռեպրեսիվ միջոցների ձեռնարկմանը և ուղղված էր հայկական կողմի ինչպես իշխանական կառույցների, այնպես էլ ֆիզիկական անձանց դեմ: Հանրապետական կազմկոմիտեի գործունեությունը միտված էր բռնության և ահաբեկչության շարունակական ուժգնացմանը: 1990 թ. մարտից մինչև դեկտեմբեր տեղի է ունենում ռեժիմի խստացում և պատժիչ գործողությունների ընդլայնում, որոնք հատկապես դաժան բնույթ են ստանում՝ ուղեկցվելով քաղաքացիական անձանց սպանություններով:

1990 թ. դեկտեմբերից 1991 թ. ապրիլը ամենուր իրականացվում էր ահաբեկություն, և կեցության անտանելի պայմանների (մշտական բռնություններ, ձերբակալություններ, ցանքսերի ոչնչացում, կենսաապահովման օբյեկտների ոչնչացում) ստեղծման միջոցով հայ բնակչության դուրս մղում: 1991 թ. ապրիլից օգոստոս սկսվում են ռազմական գործողություններ Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության դեմ և նրա արտաքսումը6։

Օգոստոսյան պուտչի7 ձախողումից հետո Լեռնային Ղարաբաղում նոր իրավիճակ է ձևավորվում: Հանրապետական կազմկոմիտեն Վ. Պոլյանիչկոյի գլխավորությամբ շտապ լքում է Ստեփանակերտը8: Քաղաքի զինվորական պարետությունը գերադասեց չեզոքություն պահպանել: Վերականգնվեց ԼՂԻՄ Պատգամավորների խորհրդի գործունեությունը: Դրանով իսկ Ադրբեջանը ԼՂԻՄ-ում զրկվեց ինչպես կառավարման մարմիններից, այնպես էլ պատժիչ գործողությունների մեխանիզմներից: Իսկ առանց Խորհրդային բանակի և ԽՍՀՄ ՆԳՆ Ներքին զորքերի աջակցության Ադրբեջանը ստիպված էր սառեցնել ՕՄՕՆ-ի և Ադրբեջանի Ազգային ճակատի ռազմական ջոկատների գործողությունները, որոնք ամրացան բացառապես ադրբեջանաբնակ բնակավայրերում9:

1991 թ. օգոստոսի 30-ին Ադրբեջանի Գերագույն խորհուրդն ընդունեց Ադրբեջանի Հանրապետության՝ որպես 1918-1920 թթ. գոյություն ունեցած Ադրբեջանական Դեմոկրատական Հանրապետության իրավահաջորդի, պետական անկախության վերականգնման մասին Հռչակագիրը:

1991 թ. սեպտեմբերի 2-ին՝ «ԽՍՀՄ կազմից միութենական հանրապետության դուրս գալու հետ կապված հարցերի լուծման կարգի մասին» ԽՍՀՄ օրենքի հիման վրա, ԼՂԻՄ և Շահումյանի շրջանի բոլոր մակարդակների պատգամավորների համատեղ նստաշրջանը հռչակեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը (ԼՂՀ): Հռչակագրում, մասնավորապես, նշվում էր, որ այն արտահայտում է «ժողովրդի կամքը, որն ամրագրված է փաստացի անցկացված հանրաքվեում և ԼՂԻՄ ու Շահումյանի շրջանային իշխանության մարմինների 1988-1991 թթ. որոշումներում, նրա ձգտումը դեպի ազատություն, անկախություն, իրավահավասարություն և բարիդրացիություն»10:

Ի պատասխան՝ Ադրբեջանը 1991 թ. նոյեմբերի 26-ին ընդունում է «Ադրբեջանի Հանրապետության Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի լուծարման մասին» օրենքը, որտեղ 1923 թ. ինքնավարության ստեղծումը բնորոշվում է որպես «ադրբեջանական ժողովրդի ազգային շահերին հակասող գործոն»:

Սակայն նոյեմբերի 28-ին նշված որոշումը ԽՍՀՄ Սահմանադրական հսկողության կոմիտեի կողմից ճանաչվեց որպես ԽՍՀՄ Սահմանադրությանը հակասող: Համաձայն ԽՍՀՄ Սահմանադրության՝ Լեռնային Ղարաբաղը դասվում էր ինքնավարությունների շարքին, որոնք ԽՍՀՄ սահմանադրական իրավունքը դիտարկում էր որպես ինքնորոշման իրավունքի դրսևորում, և որոնց վերապահվում էր ինքնորոշվելու իրավունք: Քանի որ Լեռնային Ղարաբաղի հայերի ինքնավարությունը ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի դրսևորում էր, ապա ինչպես նրա լուծարումը, այնպես էլ փոխակերպումը (կարգավիճակի փոփոխությունը) հնարավոր են միայն ժողովրդի կամարտահայտման միջոցով11:

1991 թ. դեկտեմբերի 10-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում տեղի ունեցավ հանրաքվե: Քվեաթերթիկում դրված էր հետևյալ հարցը. «Համաձա՞յն եք Դուք, որպեսզի հռչակված Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը լինի անկախ պետություն, ինքնուրույն որոշելով համագործակցության ձևը ուրիշ պետությունների և ընկերակցությունների հետ»: Ընտրական ձայնի իրավունք ունեցող 132 328 հոգուց քվեարկությանը մասնակցեց 108 736-ը (82.2 %), 108 615 մարդ (քվեարկողների 99.89%-ը) «կողմ» քվեարկեց անկախությանը12:

1992 թ. հունվարի 6-ին ԼՂՀ Գերագույն խորհուրդն13 ընդունեց ԼՂՀ պետական անկախության հռչակագիրը՝ դրանով իսկ օրենսդրորեն ամրագրելով ինչպես հանրաքվեի արդյունքները, այնպես էլ ավելի վաղ ընդունված այն իրավական ակտերը, որոնցով իրականացվում էր Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի իրավունքը ինքնուրույն որոշելու քաղաքական կարգավիճակը:

1992 թ. հունվարի 8-ին ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի նստաշրջանն ընտրեց հանրապետության օրենսդիր մարմնի ղեկավարին՝ Արթուր Մկրտչյանին։ Նախարարների խորհրդի նախագահի պաշտոնում հաստատվեց Օլեգ Եսայանը։

Նյութի աղբյուրը

http://www.nkr.am/hy/karabakh-national-liberation-movement

Օգտակար հղումներ

1. Խորհրդային կուսակցական ղեկավարության նոր գաղափարախոսության և բարեփոխումների ընդհանուր անվանումը, որը գործածվում է 1987-1991 թթ. ԽՄԿԿ ԿԿ գերագույն քարտուղար Մ. Ս. Գորբաչովի նախաձեռնած ԽՍՀՄ տնտեսական ու քաղաքական կառուցվածքի վերափոխումները նշելու համար:

2. Александр Василевский, «Туча в горах», «Аврора», № 10, 1988

3․ Մինչ ԼՂԻՄ Հատուկ կառավարման կոմիտեի նախագահ նշանակվելը Ա. Վոլսկին ղեկավարում էր ԽՄԿԿ ԿԿ մեքենաշինության բաժինը: 1988 թ. ապրիլից, որպես ԽՄԿԿ ԿԿ ներկայացուցիչ, նա բազմիցս եղել է Ղարաբաղում:

4․ 1989 թ. հունվարի 15-ին «Правда» թերթում հրապարակված «Խաղաղություն Ղարաբաղ երկրին» ծրագրային հոդվածում Ա. Վոլսկին միանգամայն պարզ շարադրում է ղարաբաղյան ճգնաժամը հարուցած պատճառները. «Հիշենք թեկուզ, թե ինչպես է ծագել ու զարգացել ղարաբաղյան շարժումը: Ինչու՞ են մարդիկ Հայաստանի հետ միավորվելու հարց դրել: Որովհետև նրանք տեսնում էին, որ Ադրբեջանի նախկին ղեկավարությունն ավելի ու ավելի է մարզը տանում դեպի փակուղի, ձգտում է խզել հայ բնկաչության բնական կապերը Հայաստանի հետ մշակույթի, լեզվի ոլորտներում, որոշակի խոչընդոտներ է հարուցում հայախոս մտավորականության համար: Այս ամենն իրականությու՛ն է: Այս ամենը ճշմարտությու՛ն է:» (С. Золян, Нагорный Карабах: Проблема и конфликт. – Ереван. Изд. «Лингва», 2001)

5․ Մինչ 1990 թ. Ադրբեջանական ԽՍՀ Կոմկուսի ԿԿ 2-րդ քարտուղար նշանակվելը Վ. Պոլյանիչկոն 1985-1988 թթ. աշխատել է որպես Աֆղանստանի Ազգային-ժողովրդավարական կուսակցության ԿԿ քաղբյուրոյում ԽՄԿԿ ԿԿ-ի խորհրդական։

6․ С. Золян, Нагорный Карабах: Проблема и конфликт.– Ереван. Изд. «Лингва», 2001

7․ Մ. Գորբաչովին ԽՍՀՄ նախագահի պաշտոնից հեռացնելու և նրա իրականացրած կուրսը փոփոխելու փորձ, որը ձեռնարկվեց 1991 թ. օգոստոսի 19-ին Արտակարգ իրավիճակների պետական կոմիտեի (ГКЧП)՝ ԽՄԿԿ ԿԿ ղեկավարության, ԽՍՀՄ կառավարության, բանակի և ԱԱԾ մի խումբ պահպանողական գործիչների կողմից: Ապստամբությունն ավարտվեց 1991 թ. օգոստոսի 22-ին ГКЧП-ի անդամների մեծ մասի ձերբակալությամբ:

8․ Օգոստոսյան պուտչի ժամանակ Ադրբեջանի ղեկավարությունն աջակցեց ГКЧП-ին: ԼՂԻՄ կազմկոմիտեի նախագահ, Ադրբեջանի Կոմկուսի ԿԿ 2-րդ քարտուղար Վ. Պոլյանիչկոն Բաքվի ռադիոյով կիսվում էր ղարաբաղյան փորձով՝ առաջարկելով տարածել այն ԽՍՀՄ-ում։

9․ С. Золян, Нагорный Карабах: Проблема и конфликт.– Ереван. Изд. «Лингва», 2001

10․ «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության հռչակման մասին» Հռչակագիր

11․ Ю. Барсегов. Нагорный Карабах в международном праве и мировой политике. Том II

12․ ԼՂՀ կարգավիճակի վերաբերյալ հանրաքվեի անցկացման ընթացքին հետևելու համար Հանրապետություն էր ժամանել անկախ դիտորդների խումբ, որը հանրաքվեի արդյունքների վերաբերյալ իր եզրակացությունն ամրագրեց համապատասխան Ակտում։ Այն ստորագրվել է 23 դիտորդների՝ ԽՍՀՄ, ՌԽՖՍՀ և Մոսխորհրդի ժողովրդական պատգամավորների, խորհրդային ու արտասահմանյան մի խումբ իրավապաշտպան հասարակական կազմակերպությունների ղեկավարների ու ներկայացուցիչների կողմից:

13․ ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի ընտրություններն անցկացվել են 1991 թ. դեկտեմբերի 28-ին