Հեռավար-առցանց ուսուցում․աշխարհագրություն(ապրիլի13-23)

ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ԿԱԶՄԸ

Աշխարհի բնակչության ռասսայական ...

Դասի հղումը։

1․Ի՞նչ դեր է կատարում կրոնը հասարակության մեջ: Ինչպիսի՞ն է կրոնի ազդեցությունը բնակչության վերարտադրության վրա:

Կրոնը շարունակում է կարեւոր դեր խաղալ մարդկանց անձնական, հոգեւոր եւ ընտանեկան կյանքում: Զգալի է կրոնի ազդեցությունը էթնոսների ձեւավորման, նրանց մշակույթի ու պետականության զարգացման գործում եւ միջազգային հարաբերություններում:
Մեծ է կրոնի ազդեցությունը բնակչության բնական վերարտադրության վրա:
Այսպես՝ մահմեդականությունը եւ հինդուիզմը խրախուսում են վաղ ամուսնությունը եւ բազմազավակությունը, կաթոլիկությունը եւ մահմեդականությունն արգելում են հղիության արհեստական ընդհատումը: Մահմեդականությունը խրախուսում է բազմակնությունը, իսկ հինդուիզմը արգելում է ամուսնալուծությունը:

2. Ի՞նչ կախվածություն եք տեսնում էթնիկական և կրոնական ընդհանրությունների միջև: Կրոնական բնույթի ի՞նչ ազգամիջյան հակամարտություններ գիտեք:

Կրոնական եւ էթնիկական հանրությունների սահմանների հարաբերակցությունը պատմական զարգացման տարբեր փուլերում տարբեր է եղել: Վաղ ժամանակներում էթնիկական եւ կրոնական սահմանները, հիմնականում, համընկել են: Հասարակության զարգացման ընթացքում տարբեր ժողովուրդների շփման արդյունքում նույն կրոններն սկսեցին դավանել տարբեր ժողովուրդներ: Հետագայում նույն ժողովրդի մի մասն սկսեց դավանել մի կրոն, իսկ մյուս մասը՝ մեկ այլ:
Միջնադարում ժողովուրդների էթնիկական սահմանները արդեն շատ դեպքերում չէին համընկնում կրոնական սահմաններին: Հետագայում կրոնական պատկանելության ուղղակի կապը էթնիկական պատկանելության հետ աստիճանաբար թուլացավ:
Իրենց տարածմանն ու դերին համապատասխան՝ բոլոր կրոնները ստորաբաժանվում են համաշխարհայինի եւ ազգայինի: Համաշխարհային կրոններն են քրիստոնեությունը, մահմեդականությունը (իսլամը) եւ բուդդայականությունը: Քրիստոնեությունն ամենատարածված կրոնն է: Քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն առաջինն ընդունել են հայե
րը 301 թ.: Դավանորդների թիվը XXI դ. սկզբներին կազմում է շուրջ 1,9 մլրդ մարդ ¥աղ. 13¤: Նրանք հիմնականում ապրում են Եվրոպայում, Ամերիկայում, Ավստրալիայում, Հարավային եւ Կենտրոնական Աֆրիկայում ու Ասիայի մի քանի երկրներում:

3․ Որո՞նք են քրիստոնեության հիմնական ուղղությունները: Նշե՛ք տարածման գլխավոր շրջաններն ու երկրները:

Քրիստոնեության առավել տարածված եւ արագ աճող ուղղությունը կաթոլիկությունն է, որի դավանորդների թիվն անցնում է 1 մլրդ մարդուց: Կաթոլիկությունն իշխող կրոն է մեծ թվով եվրոպական երկրներում՝ Իտալիայում, Իսպանիայում, Պորտուգալիայում, Ֆրանսիայում, Բելգիայում, Լեհաստանում եւ այլն: Սակայն ներկայումս կաթոլիկների թվով առաջատարը Լատինական Ամերիկան է: Կաթոլիկների թվով աշխարհի ամենամեծ

երկիրը Բրազիլիան է: Մեծ թվով կաթոլիկներ են ապրում ԱՄՆ–ում եւ Կանադայում, Կենտրոնական Աֆրիկայի երկրներում (Կոնգո, Մոզամբիկ եւ այլն), ասիական երկիրներից՝ Ֆիլիպիններում:
Կաթոլիկությունը դարձել է արեւմտյան քաղաքակրթության հոգեւոր հիմքը: Կաթոլիկ եկեղեցին գլխավորում է Հռոմի պապը, որի նստավայրը Վատիկանն է:
Քրիստոնեության ուղղություններից հետեւորդների թվով եւ տարածական ընդգրկվածությամբ երկրորդը բողոքականությունն է (շուրջ 640 մլն մարդ): Բողոքականությունը իշխող կրոն է Հյուսիսային Եվրոպայի երկրներում, Մեծ Բրիտանիայում եւ մի շարք այլ եվրոպական երկրներում: Բողոքականների թվով աշխարհում առաջատար երկիրը ԱՄՆ–ն է: Բողոքականները շատ են նաեւ Բրիտանական կղզիներից վերաբնակեցված այլ երկրներում՝ Կանադայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում, Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում:
Ուղղափառների թիվն աշխարհում անցնում է 200 մլն–ից: Այն իշխող կրոն է Արեւելյան եւ Հարավային Եվրոպայի մի շարք երկրներում (Ռուսաստանում, Ուկրաինա, Բելառուս, Հունաստան, Վրաստան, Սերբիա, Բուլղարիա, Ռումինիա, Մոլդովա, Կիպրոս եւ այլն): Ուղղափառությունը դարձել է արեւելյան սլավոնական քաղաքակրթության հոգեւոր հիմքը: Քրիստոնեության առանձին ճյուղ է Հայ առաքելական եկեղեցին, որի դավանորդների թիվն անցել է 6 մլն–ից: Այն իշխող կրոն է Հայաստանի Հանրապետությունում: Տարածված է նաեւ Ասիայի, Եվրոպայի եւ Ամերիկայի հայաշատ երկրներում:

4․ Ի՞նչ գիտեք ազգային կրոնների մասին:

Ազգային կրոններից հատկապես մեծաթիվ հետեւորդներ ունեն Հնդկաստանում՝ հինդուիզմը, Չինաստանում՝ կոնֆուցիականությունը եւ դաոսականությունը, Ճապոնիայում՝ սինտոյականությունը: Ամենահին կրոններից է հուդայականությունը, որն այժմ Իսրայելի պետական կրոնն է: Այն ունի ավելի քան 14 մլն հետեւորդ Իսրայելում, ԱՄՆ–ում եւ հրեական մեծ համայնքներ ունեցող այլ երկրներում: Աֆրիկայում, Լատինական Ամերիկայում, Օվկիանիայում զգալի տարածում ունեն տեղական հավատքներն ու ցեղային ավանդական պաշտամունքները (շուրջ 100 մլն մարդ): Այսպես՝ ֆետիշիզմը տարածված է արեւադարձային Աֆրիկայում, տոտեմիզմը՝ Ամերիկայի հնդկացի ների եւ Ավստրալիայի բնիկների մոտ, շամանիզմը՝ հյուսիսային փոքրաթիվ ժողովուրդների մոտ:

Աշխատանքը կատարել են՝ Մերի Հովեյան,  Էլմիրա Բասմարջյան, Շուշանիկ Ներսիսյան։

Հեռավար-առցանց ուսուցում․աշխարհագրություն(ապրիլի6-10)

Աշխարհի բնակչություն

2100 թվականին աշխարհի բնակչությունը ...

 

Դասի հղումը։

1․ Ներկայացնել այն գործոնները որոնք, նպաստում են ժողովրդական պայթյունի, յուրաքանչյուր գործոնի դերը ներկայացնել առանձին երկրների օրինակով։

Մարդկության պատմության մեջ բնակչության թիվը ամենաարագ տեմպերով աճել է 1950-1970 թվականներին։ Այդ ժամանակաշրջանում բնակչության թիվը աճում էր տարեկան 1.7-1.8%-ով։ Բնակչության թվի այսպիսի աննախադեպ աճը ստացավ ժողովրդական պայթուն անվանումը։ Այն հատուկ էր Աֆրիկայի, Ասիայի, Լատինական Ամերիկայի նորանկախ երկրներին, որտեղ բժշկաության ոլորտում ունեցած հաջողությունները նպաստեցին մահացությունների նվազմանը, իսկ ծնելիությունը շարունակում էր մնալ բարձր։

2. Բնակչության վերարտադրության վրա ի՞նչ գործոններ են ազդում։

Բնակչության վերարտադրության վրա ազդում են ինչպես կենսաբանական, այնպես էլ տնտեսական, սոցիալ-մշակութային, ժողովրդագրական և հոգեբանական գործոնները։

3. Նշված երկրները դասավորել ըստ վերարտադրության առաջին և երկրորդ տիպի:

Վերարտադրության առաջին տիպի երկրներ

Կանադա, Մեծ Բրիտանիա, Իտալիա, Լյուքեմբուրգ, Նորվեգիա, Գերմանիա, Բելառուս, Ավստրալիա։

Վերարտադրության երկրորդ տիպի երկրներ

Բրազիլիա, Նիգերիա, Սուդան, Ֆրանսիա, Իսպանիա, Սինգապուր, Չիլի, Մեքսիկա, Արգենտինա, Չինաստան, Ղազախստան, Հնդկաստան, Չադ, Պակիստան, Մոնղոլիա, Բոլիվիա։

World_map_blank.png

Հեռավար-առցանց ուսուցում․Աշխարհագրություն(մարտի30 -ապրիլի14)

Առաջադրանք․․

1․ Վենի դիագրամով համեմատել զարգացած և զարգացող երկրները։

2․ Ըստ Ձեզ երկրի կառավարման, ո՞ր ձևն է ավելի նպատակահարմար երկրի զարգացման համար։

3․ Աղյուսակի տեսքով ներկայացնել երկրների կառավարման ձևերը, և դրանց բնորոշ գծերը։

4․ Բացատրե՜լ բացարձակ և սահմանադրական միապետությունների տարբերությունները։

5․ Գրել ի՞նչ է կրոնապետությունը, և ի՞նչ առանձնահատկություններ ունի։

6․ Հարցազրույցի միջոցով պարզել ձեր ընտանիքի անդամների կարծիքը, երկրի կառավարման ձևի վերաբերյալ։

7․ Աղյուսակի միջոցով առանձնացնել զարգացած և զարգացող երկրները։Այնուհետև ընտանիքի անդամների օգնությամբ այն ցույց տալ քարտեզի կամ գլոբուսի վրա։ Պատրաստել տեսաֆիլմ։

Հեռավար-առցանց ուսուցում․ աշխարհագրություն

Զարգացած և զարգացող երկրներ

1․ Ներկայացնել զարգացած և զարգացող երկրների գլխավոր բնութագրիչները։

Զարգացած երկրներ

Զարգացող երկրների ամբողջ խումբը շատ տարասեռ է: Զարգացող երկրներն ընդգրկում են, մասնավորապես, այն պետությունները, որոնք, կյանքի մակարդակի և որակի շատ ցուցանիշներով, ավելի բարձր են, քան ցանկացած զարգացած երկիր (Արաբական Միացյալ Էմիրություններ, Քուվեյթ կամ Բահամյան կղզիներ): Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն, կառավարության սոցիալական ծախսերի գումարը այստեղ համապատասխանում է կամ նույնիսկ գերազանցում է G7 երկրների նման ցուցանիշները: Զարգացող պետությունների խմբում կան միջին մակարդակի երկրներ, որոնք ունեն տնտեսական և սոցիալական ենթակառուցվածքների զարգացման լավ մակարդակ, կան նաև զգալի թվով երկրներ, որոնք ունեն չափազանց հետամնաց ազգային տնտեսություններ, որոնց մեծամասնությունը բնակչության աղքատության մակարդակից ցածր է, ինչը, ՄԱԿ-ի մեթոդաբանության համաձայն, համապատասխանում է յուրաքանչյուր բնակչի համար օրական մեկ դոլար ծախսերի: Նաև չի կարելի պնդել, որ դրանք բոլորը ագրարային կամ ագրարաարդյունաբերական տիպի տնտեսություններ են: Զարգացող երկրների խումբը ներառում է շուկայական տնտեսություն ունեցող և տնտեսական զարգացման ցածր մակարդակ ունեցող պետություններ: 182 երկրներից, որոնք Արժույթի միջազգային հիմնադրամի անդամ են, 121-ը դասակարգվում են որպես զարգացող երկրներ: Չնայած այդ երկրների զգալի թվին, ինչպես նաև այն փաստին, որ դրանցից շատերը բնութագրվում են մեծ թվով բնակչությամբ և հսկայական տարածքով, դրանք կազմում են Համաշխարհային ՀՆԱ-ի մոտ 40% -ը, մասնաբաժինը աշխարհում: արտահանում 26%:

Զարգացած երկրներ

Հեռահաղորդակցման ոլորտում ներկայումս աշխարհի առաջին տասնյակի լավագույն ընկերությունների կեսը ընկերություններ են զարգացող տնտեսություններ ունեցող երկրներից:

Բրազիլական Embraer- ը թռիչք է գործել օդանավերի արտադրության մեջ `ուրիշների կողմից մշակված բիզնես մոդելով: Հնդկական Tata- ն իր եվրոպական մրցակիցներից մեքենաները վաճառում է 75% ավելի էժան: Չինական Mindray- ում բժշկական սարքավորումների մշակման արժեքը 10% -ով էժան է, քան եվրոպական ընկերությունները: Քենիական Safaricom- ի, ինչպես նաև հնդկական աութսորսինգի ընկերությունների TCS և Wipr- ի առաջարկած բջջային բանկային ծառայությունները զգալիորեն փոխում են շուկայի դիրքերը:

Նույնիսկ թվային աշխարհը չի մնացել զարգացող տնտեսությունների սահմաններից դուրս: Facebook- ը կարող է լինել լատինաամերիկյան, քանի որ դրա ստեղծողներից մեկը բրազիլական է: Համաձայն իր շուկայական կապիտալիզացիայի (2011 թ.-ին 45 միլիարդ ԱՄՆ դոլար), չինական Tencent Holdings ինտերնետային ընկերությունը աշխարհում երրորդն է: Ընկերության բաժնետերը հարավաֆրիկյան Naspers բազմազգ ընկերությունն է: Երկու ընկերություններն էլ ներդրումներ են կատարում նորաստեղծ ընկերություններում, բայց ոչ ԱՄՆ-ում, այլ զարգացող այլ շուկաներում: 2000-ին նրանք 700 միլիոն ԱՄՆ դոլարի ներդրումներ կատարեցին ռուսական Mail.ru- ում: Ռուսական Digital Sky Technologies ընկերությունը, որը պատկանում է Mail.ru- ին, ներգրավված է ԱՄՆ-ի նորաստեղծ ընկերությունների, ինչպիսիք են Facebook- ը, Zynga- ն և Groupon- ի ֆինանսավորումը:

Զարգացող երկրներից բոլոր այս բազմազգ ընկերությունները ցուցադրում են ոչ միայն պայթյունավտանգ նորարարական բնույթը, այլև բարձր զգուշությունը, ինչը նրանց դարձնում է ծայրահեղ վտանգավոր մրցակիցներ: Եվ դրանք արագորեն ձեռք են բերում. 2010 թ.-ին, ամերիկյան Booz & Company- ի տվյալներով, հարավկորեական Samsung- ը R&D ներդրումների առումով համաշխարհային առաջատար տասը ընկերությունների շարքում էր: Իսրայելը ստեղծել է 4 հազար սկսնակ ընկերություն ՝ աշխարհում երկրորդը դառնալով NASDAQ- ում թվարկված ընկերությունների թվով:

Արդյունքում, OECD- ի բազմազգ ընկերություններում, կա R&D- ի ծախսերի կրճատման միտում: Զարգացող տնտեսություններ ունեցող երկրներում նրանք արդեն բացել են մոտ 100 հետազոտական \u200b\u200bկենտրոն, հիմնականում Չինաստանում և Հնդկաստանում: GE- ի Հնդկաստանի հետազոտական \u200b\u200bկենտրոնն ամենամեծն է աշխարհում: Cisco- ն ներդրել է միլիարդ ԱՄՆ դոլար ՝ ևս մեկը ստեղծելու համար: ԱՄՆ-ից դուրս գտնվող Microsoft- ի ամենամեծ հետազոտական \u200b\u200bկենտրոնը գտնվում է Պեկինում: IBM- ի աշխատակիցների թիվը Հնդկաստանում գերազանցում է նրանց թվին Միացյալ Նահանգներում, իսկ գերմանական Siemens- ի 30,000 հետազոտական \u200b\u200bանձնակազմի 12% -ը աշխատում է Ասիայում:

Որպեսզի հասկանանք, թե որքան արագ է փոխվում ուժի հավասարակշռությունը, բավական է ասել, որ 1990-ին հետազոտության և զարգացման ավելի քան 95% -ը իրականացվել է զարգացած երկրներում, իսկ տասը տարի անց այդ մասնաբաժինը նվազել է մինչև 76%: Ներկայումս աշխարհում հետազոտողների ընդհանուր թվի շուրջ 40% -ը կենտրոնացած է զարգացող տնտեսություններ ունեցող երկրներում: Ըստ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի, Չինաստանը, որը ներկայումս R&D- ի վրա ծախսում է ավելի քան 100 միլիարդ դոլար (ՀՆԱ-ի 2,5%), մոտ ապագայում գերազանցելու է ԱՄՆ-ը և Եվրոպան `հետազոտողների թվով:

Առաջիկա տասնամյակում զարգացող տնտեսություններ ունեցող երկրները հավակնում են ոչ միայն համաշխարհային աճի առյուծի բաժինը, այլև կդառնան ծախսարդյունավետ նորամուծությունների մասշտաբային ներդրման աղբյուր: Մինչև 2020 թվականը նորարարական միջավայրի աշխարհագրության, ինչպես նաև ժողովուրդների բարեկեցության պայմաններում տեղի է ունենալու ուժերի հավասարակշռության էական փոփոխություն:

11. Հետսոցիալիստական \u200b\u200bպետություններ. Սոցիալ-տնտեսական զարգացման հիմնական առանձնահատկությունները: ԵՄ անդամ երկրներ: ԵՄ չհանդիսացող երկրներ:

«Անցումային տնտեսություն» (հետսոցիալիստական) և սոցիալիստական \u200b\u200bերկրներ ունեցող երկրներ: Նախկինում նրանք բոլորն էին սոցիալիստական \u200b\u200bճամբարի երկրները: Անցումային տնտեսություններ ունեցող երկրների համակարգը բավականին շատ է: Սա ներառում է Արևելյան Եվրոպայի 13 նահանգ, նախկին ԽՍՀՄ 15 նահանգ, ինչպես նաև Չինաստան և Վիետնամ: Վարչական հրամանատարությունից շուկայական տնտեսություն անցնելու գործընթացում ձևավորվել են մոտավորապես երեք երկրների խմբեր, որոնք միմյանցից տարբերվում են բարեփոխումների իրականացման մեկնարկային հնարավորություններով, դրանց իրականացման տեմպով և բնույթով և ձեռք բերված արդյունքներով:

Երկրների առաջին խմբում ներկայացված են Լեհաստանը, Հունգարիան, Սլովակիան, Չեխիան, Սլովենիան և Բալթյան երկրները: Երկրների այս խումբը բնութագրվում է ծրագրված տնտեսության կարճ (պատմական չափանիշներով) գոյությամբ `մոտ 40 տարի, և ավելի խիստ ձևով:

Այս խմբի պետությունների մեկնարկային հնարավորությունները շատ բարենպաստ էին: Տնտեսությունը պահպանեց մասնավոր սեփականության և մասնավոր նախաձեռնության տարրերը, ազգային տնտեսության հարաբերական հավասարակշռությունը կամ փոքր քանակությամբ անհավասարակշռությունը, բնակչության պատրաստակամությունը ընդունելու շուկայական տնտեսության արժեքները: Շուկայական տնտեսության համեմատաբար արագ և հաջող առաջընթացը պայմանավորված է նաև Արևմտյան Եվրոպայի հետ սերտ տնտեսական և պատմական կապերով: Բարեփոխումներն իրականացվել են էվոլյուցիոն և արմատական \u200b\u200bտարբերակների, վերափոխումների համադրության արդյունքում: Բարեփոխումների գերակշռող էվոլյուցիոն բնույթը բնութագրում են Հունգարիան, Սլովակիան, Սլովենիան և Խորվաթիան: Արմատական \u200b\u200bբարեփոխումների մեթոդները օգտագործվել են Լեհաստանում և, ավելի փոքր չափով, Չեխիայում: Վերափոխումների արդյունքում ձևավորվել է անցումային տնտեսության մի հատվածային մոդել: Նշվում է համեմատաբար արագ և հաջող առաջընթաց դեպի շուկայական տնտեսություն: Տարածաշրջանի երկրների մեծ մասում տնտեսական անկումը կազմել է ՀՆԱ 20-25% -ը և տևել է 1989-1993 թվականների ժամանակահատվածը: 1994-1995 թվականներին տարածաշրջանի երկրներում սկսվեց տնտեսական վերականգնում: 1995-1997 թվականներին ՀՆԱ-ի տարեկան միջին աճի տեմպը կազմել է միջինը 3-5%:

Սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակով Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի գրեթե բոլոր երկրները դասակարգվում են որպես չափավոր զարգացած: Մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն է ՝ Չեխիայում ՝ 11,9 հազար դոլար, Սլովակիայում ՝ 8,7 հազար դոլար, Հունգարիայում ՝ 7,8 հազար դոլար, Լեհաստանում ՝ 7,1 հազար դոլար: -Երկու անգամ զիջում է Արևմտյան Եվրոպային մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ի առումով:

Երկրորդ խմբում ներկայացված են Ռուսաստանը, ԱՊՀ այլ երկրներ, ինչպես նաև Բուլղարիան, Ռումինիան, Հարավսլավիան, Ալբանիան, Մոնղոլիան: Նախկին ԽՍՀՄ-ը բնութագրվում է վարչական հրամանատարական համակարգի երկարատև գոյությամբ (ավելի քան 70 տարի) իր ամենախիստ ձևով: Տնտեսությունը բնութագրվում էր արտադրության միջոցների առավելագույն ազգայնացումով, տնտեսական գործունեության ամբողջական կարգավորմամբ, մասնավոր նախաձեռնության և մասնավոր սեփականության նկատմամբ ցանկացած փորձի ճնշում գործադրմամբ և տնտեսական գործունեության մենաշնորհման ծայրահեղ աստիճանով: Բացի այդ, հասարակության մեջ տարածվել են էգալիտար հակումներն ու կախվածությունը: Խորհրդային ժամանակաշրջանի դրական արդյունքներից մեկը ԽՍՀՄ կազմի մեջ մտնող բոլոր հանրապետությունների համար աշխատուժի որակավորման համեմատաբար բարձր մակարդակն էր: Վերափոխումների արդյունքում ձևավորվել է անցումային տնտեսության մի հատվածային մոդել: Շուկայում տեղափոխվելը հղի է զգալի դժվարություններով և շատ ավելի դանդաղ է, քան առաջին խմբի երկրներում: ՀՆԱ-ի կրճատումը բոլոր երկրներում 1990-1991-ի համեմատ: շատ ուժեղ էր. այն տատանվում էր 30% -ից 60% -ի սահմաններում: Արդյունաբերական արտադրության մեջ այն տատանվում էր 10% -ից (Ուզբեկստան) մինչև 80% (Վրաստան): ԱՊՀ երկրների մեծ մասում կայունացման միտումներն ամրապնդվել են 90-ականների երկրորդ կեսին: 1997 թվականից ի վեր միայն Ռուսաստանը, Ուկրաինան և Տաջիկստանը մնացել են այն երկրների խմբում, որտեղ ՀՆԱ-ի աճ չի եղել: Այսօր Ռուսաստանում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն փոքր-ինչ ավելին է, քան 5 հազար դոլար, Ուկրաինան ՝ ավելի քան 2 հազար դոլար:

Երկրների երրորդ խմբում ներկայացված են Արևելյան Ասիայի երկրները (Չինաստան, Վիետնամ): Նախատեսված տնտեսության գերիշխանությունն այս շրջանում տևեց 25-30 տարի:

Չինական տնտեսությունը բնութագրվում էր արտադրողական ուժերի զարգացման չափազանց ցածր մակարդակի, թերզարգացած արդյունաբերության և բնակչության կենսամակարդակի ցածր մակարդակի վրա (մինչ այդ սկսվել են բարեփոխումները, Չինաստանի բնակչության առնվազն 1/4-ը անբավարարված էին ՝ ապրելով աղքատության գծի տակ): Սակայն շուկային անցնելը նպաստեց նրանով, որ ծանր արդյունաբերությունն ու ռազմարդյունաբերական համալիրը համեմատաբար փոքր մասն են կազմում այս երկրի տնտեսության մեջ ՝ նպաստելով իրենց արդյունաբերության վերաիմաստավորմանը սպառողական շուկայի կարիքներին:

Բացի այդ, մեծ դրական դեր ունեցավ բնակչության և Չինաստանի հարուստ սփյուռքի բարձր աշխատանքային էթիկան, որը ներդրումներ է կատարել երկրի տնտեսության զարգացման մեջ: Չինաստանում տնտեսական բարեփոխումները սկսվում են 1978 թվականի դեկտեմբերից: Երկիրը պահպանում է ավանդական քաղաքական համակարգը սոցիալիստական \u200b\u200bերկրների համար ՝ Կոմունիստական \u200b\u200bկուսակցության մենաշնորհով:

Տնտեսության վերափոխումը Չինաստանում երբեք չի իրականացվել «շոկային թերապիայի» մեթոդների միջոցով: Միևնույն ժամանակ, Չինաստանը, ի տարբերություն անցումային տնտեսություն ունեցող բոլոր մյուս երկրների, կարողացավ խուսափել վերափոխման անկումից: Այսօր Չինաստանում մեկ շնչի հաշվով ՀՆԱ-ն կազմում է 4,1 հազար դոլար, իսկ համախառն համաշխարհային արտադրանքի մեջ Չինաստանի մասնաբաժինը 10% է ՝ ընդդեմ Միացյալ Նահանգների 20% -ի և Ռուսաստանի 2% -ի:

Վիետնամը դեռևս կենտրոնացված պլանավորված տնտեսություն է, ունի փոքր, բայց արագ զարգացող ազատ շուկա: Պետությունը պատկանում է ցածր եկամուտ ունեցող երկրների տանձին `ոչ ավելի, քան $ 100:

2․ Ուրվագծային քարտեզի վրա, նշել՜ և գույներով առանձնացնել աշխարհի զարգացած երկրները, զարգացող նավթարտահանող, լատինամերիկյան և անցումային տնտեսության երկրների խմբերը։

 կապույտով նշված են զարգացած երկրներ    դեղինով՝ Զարգացող երկրներ      կարմիրով՝ Ամենաքիչ զարգացած երկրներ

3․ Նշել ժամանակակից պետությունների կառավարման ձևերը։ Առանձնացնել նախագահական և խորհրդարանական հանրապետությունների տարբերիչ գծերը։

Կառավարման ձևի առանձնահատկությունները Նախագահական երկրներում ի տարբերություն մյուս կառավարման ձև ունեցող պետությունների նախագահը կանգնած է երկրի գլխին, կառավարության ղեկավարն է և իրավունք ունի վետո դնել պառլամենտում քննարկվող հարցերի կամ պառլամենտի կողմից կայացված որոշումների վրա, նախագահները հիմնականում ընտրվում են ժողովրդի կողմից ուղղակի ընտրությունների միջոցով, սակայն կան երկրներ որտեղ նախագահը ընտրվում է պառլամենտի կողմից:                                          Քաղաքական համակարգ Քաղաքական համակարգը քաղաքականության և կառավարման համակարգ է: Այն սովորաբար բաղդատում են իրավաբանական համակարգ, տնտեսական համակարգ, մշակութային համակարգ, և այլ սոցիալ համակարգեր. Սակայն սա շատ պարզեցված տեսակետ է շատ ավելի բարդ համակարգի, որ ներառում է այնպիսի կատեգորիաներ, ինչպիսին` ով պետք է իշխանություն ունենա, ինչպես պետք է կրոնական հարցերը կարգավորվեն և ինչ ազդեցություն պետք է ունենա կառավարումը ժողովրդի և տնտեսության վրա: .                         Սահմանումներ Ահա «Քաղաքական համակարգի» մի քանի սահմանումներ:Քաղաքական համակարգը կազմակերպությունների, հետաքրքրված խմբերի (ինչպես քաղաքական կուսակցությունների, արդյունաբերական միությունների, լոբբի խմբերի), այդ կազմակերպությունների միջև հարաբերությունների և քաղաքական նորմերի և օրենքների և նրանց ֆունկցիաները կարգավորող օրենքների (սահմանադրությամբ, ընտրության օրենքով) կայացած համախմբություն է:Քաղաքական համակարգը բաղկացած է իշխանություն ունեցող հասարակական կազմակերպություններից (խմբերից):
                               Քաղաքական համակարգերի ընդհանրությունները փոխադադարձ կախյալ մասեր Քաղաքացիական մշակույթ Կառավարություն Սահմաններ Քաղաքացիություն Տարածք Հարստություն Քննարկման ընդհատում (անգլերեն՝ Adjournment debate) — ընթացակարգ, որով ավարտվում է օրենսդիր մարմնի նիստը: Մեծ Բրիտանիայի Համայնքների ատյանում ամենօրյա նիստն ընդհատվում է հետևյալ առաջարկությամբ. «Ատյանն այժմ ընդհատում է նիստը», որից հետո՝ կես ժամ տևող քննարկման ժամանակ, ատյանի անդամները կարող են ցանկացած հարց բարձրացնել: Կառավարության անդամ չհանդիսացող խպրհրդարանի ամար սա այն հազվադեպ հնարավորություններից մեկն է, երբ նա կարող է քննարկում նախաձեռներլ: Ատյանը կարող է նիստն ընդհատել, եթե անդամներեն անկարգապահ են, կամ ներկաների թիվը քվեակազմ չի ապահովում: Քննարկման ժամանակ կարող է արվել ընդհատման առաջարկություն՝ որոշման ընդունումը խանգարելու նպատակով: Եթե կառավարությունը չի պաշտպանում տվյալ որոշումը, ապա ընդհատումը սովորաբար նշանակում է, որ այն չի ընդունվում[1]:
                                         Հանրապետություն Կառավարման համակարգն իրենից ներկայացնում է տվյալ երկրում իշխանության ձևավորման և ժողովուրդ-իշխանություն փոխհարաբերությունների համակարգ: Ըստ կառավարման համակարգի պետությունները լինում են՝հանրապետություններ,միապետություններ:[խմբագրել]ՀանրապետությունՀանրապետական կառավարման համակարգի պարագայում իշխանությունը ձևավորվում է ուղղակի կամ անուղղակի ընտրությունների միջոցով, որի դեպքում ժողովուրդը մասնակցում է իշխանության ձևավորման գործընթացին: Առանձնացվում են հանրապետական կառավարման համակարգի 3 տեսակներ՝նախագահական,պառլամենտական,խառը կամ կիսանախագահական:Նախագահական կառավարման համակարգի դեպքում գործում է երկմանդատ կառավարման համակարգը, երբ և նախագահը, և խորհրդարանը ընտրվում են ժողովրդի կողմից: Այստեղ նախագահը հանդիսանում է պետության գլուխը, ինչպես նաև գործադիր իշխանության ղեկավարը, նրան է վերապահված կառավարության ձևավորման իրավունքը և կառավարությունը իր գործունեության համար ավելի շատ հաշվետու է նախագահի առջև, քան պառլամենտի: Նախագահական հանրապետություններին բնորոշ է օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների անկախ գործակցությունը, ինչ նշանակում է, որ նախագահը իրավունք չունի ցրել պառլամենտը, իսկ պառլամենտը չի կարող անվստահություն հայտնել կառավարությանը, սակայն գոյություն ունեն փոխադարձ վերահսկման և հակակշռման մեխանիզմներ, մասնավորապես, նախագահը կարող է վետո դնել պառլամենտի ընդունած օրենքների վրա, իսկ խորհրդարանը իր հերթին կարող է գործի դնել իմփիչմենթի (aանվստահություն հայտնելու) գործընթացը: Խորհրդարանական հանրապետություններում կառավարության ձևավորման իրավունքը պատկանում է խորհրդարանին: Խորհրդարանական ընտրություններից հետո մեծամասնություն ստացած քաղաքական ուժը կամ մի քանի քաղաքական կուսակցություններ, կոալիցիոն սկզբունքով, ձևավորում են կառավարություն և կառավարությունը իր գործունեության համար հիմնականում հաշվետու է լինում խորհրդարանի առջև: Խորհրդարանական հանրապետություններում կարող է գործել նախագահի պաշտոնը, որը ընտրվում է խորհրդարանի կողմից, որոշակի ժամկետով: Նա հանդիսանում է պետության գլուխը, սակայն նա իրականացնում է զուտ ներկայացուցչական լիազորություններ և օժտված չէ իրական գործադիր լծակներով: Խորհրդարանական հանրապետություններում, որպես կանոն, կառավարությունները ավելի հաճախ են փոփոխության ենթարկվում և կայուն կառավարման տեսանկյունից ավելի խոցելի են, սակայն ներկայացուցչական դեմոկրատիայի ապահովման տեսանկյունից՝ ավելի ընդունելի: Կիսանախագահական կառավարման համակարգերը նույնպես շատ տարածված են: Կիսանախագահական հանրապետությունները բաժանվում են 2 խմբի՝նախագահական-խորհրդարանական,խորհրդարանական-նախագահական:Առաջինի պարագայում նախագահը ավելի մեծ լիազորություններ ունի կառավարության ձևավորման գործընթացում: նա կարող է ձևավորել կառավարություն, նշանակել վարչապետին, իսկ խորհրդարանը արդեն երկրորդ փուլում կառավարության հաստատման ժամանակ կարող է անվստահություն հայտնել կառավարությանը: Այդպիսի կարգ էր գործում ՀՀժում մինչջ սահմանադրական բարեփոխումները՝ 2005թ. նոյեմբերի 27-ին: Սահմանադրության բարեփոխումներով կառավարության ձևավորման գործընթացում խորհրդարանի դերը ավելի մեծացավ: Բարեփոխված սահմանադրությամբ նախագահը վարչապետ է նշանակում խորհրդարանական խումբ-խմբակցությունների հետ խորհրդակցելուց հետո, պատգամավորների մեծամասնության վստահությունը վայելող անձի: Ռուսաստանի Դաշնությունում, որը նույնպես կիսանախագահական հանրապետություն է, վարչապետի թեկնածությունը նախագահը առաջարկում է ՊետԴումային, որն էլ քվեարկում է վարչապետի օգտին:Ավազակապետություն, գողապետություն, կլեպտոկրատիա (հին հունարեն՝ κλέπτειν կլեպտոս — գողանալ և κράτος կրատոս — իշխանություն, բառացի թարգմանաբար` «Գողերի իշխանություն»), քաղաքական համակարգ, որը կոռուպցիայի և պետական հարստության վատնման միջոցով իշխանությունը ծառայեցնում է անձնական կամ խմբակային շահին: Ավազակապետական իշխանությունները հիմնականում լինում են դիկտատուրաներ:«Կլեպտոկրատիա» տերմինը առաջին անգամ օգտագործել է Պատրիկ Մենեյը, նկարագրելու համար խորհրդային կարգերի վերջին և Ռուսաստանի ելցինյան շրջանի պայմանները:[1] Այս հասկացությունը օգտագործել է նաև գերմանացի պատմաբան և լրագրող Գոց Ալին իր «Հիտլերի ժողովրդապետություն» (գերմ. Hitlers Volksstaat) գրքում:[2]Հայերեն գողապետություն և ավազակապետություն հասկացությունները առաջին անգամ շրջանառության մեջ է դրել Լևոն Տեր-Պետրոսյանը` նկարագրելով Ռոբերտ Քոչարյանի իշխանական համակարգը, որպես «քաղաքացիների հարստահարման գնով իշխանության բոլոր լծակներին տիրող մարդկանց սահմանափակ խմբի բարօրության ապահովում»:[3] Դասական ավազակապետություններ են համարվում Մոբուտու Սեսե Սոկոյի իշխանությունը Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում, Ֆերդինանտ Մարկոսի Ռեժիմը Ֆիլիպիններում, ևն:Կլեպտոկրատիա տերմինը հետագայում մեծապես ընդլայնվելով` իր մեջ է ընդգրկել նաև ազատական և անարխոկապիտալիստական մեկնաբանություններ, ըստ որի ամեն տեսակ հարկահավաքում «կլեպտոկրատիա» է: Օրինակ Հորստ Վոլֆգանգ Բորգերը գրել է. «Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ այսպիսի գողությունը և թալանը անընդհատ օրինականացվում է: Ուստի կլեպտոկրատիան կարճ և դիպուկ կարելի է սահմանել, որպես քաղաքական շարժառիթով օրինականացված թալան:[4]: Հակառակ սրան` Մենեյը Կլեպտոկրատիայի շարժառիթը չի համարում «քաղաքական», այլ քաղաքականությունը միայն համարում է կառավարության անդամների անօրինանական հարստացման գործիք:Որպես Ավազակապետության այս երկու իմաստների օրինակ կարելի է համեմատել նավթ արդյունահանող երկու երկրների` Նիգերիան և Նորվեգիան: Նիգերական իշխանության դեպքում ավազակապետություն է` այս բառի նեղ իմաստով, քանի որ երկրի բնակչության մեծամասնությունը անմասն է մնում նավթի արդյունահանումից ստացված շահույթից: Սակայն եթե «Ավազակապետությունը» դիտարկվի զուտ ազատությունների և անարխոկապիտալիստական տեսայնկյունից, ապա այն կարելի է օգտագործել նաև Նորվեգիայի նավթի արդյունաբերության դեպքում, քանի որ նավթից ստված շահույթը ոչ թե ուղղակի կերպով վճարվում է երկրի յուրաքանչյուր բնակչի, այլ մի զգալի մասով ուղղվում է կոմունալ (ընդհանուր օգտագործման) ենթակառուցվածքների զարգացմանը, ինչպես նաև պետական ֆոնդերի միջոցով ապագայի համար պահվում է որպես խնայողություն:Թրանսփարենսի ինթերնեշնլ կազմակերպությունը (անգլերեն՝ Transparency International ) 2004թ.-ի դրությամբ հրապարակել է աշխարհի տաս ամենակոռումպացված պետական-քաղաքական գործիչների ցանկը:                                            Բացարձակ միապետություն Կառավարման համակարգն իրենից ներկայացնում է տվյալ երկրում իշխանության ձևավորման և ժողովուրդ-իշխանություն փոխհարաբերությունների համակարգ: Ըստ կառավարման համակարգի պետությունները լինում են՝հանրապետություններ,միապետություններ:Միապետական կառավարման համակարգի պարագայում իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար, ժողովուրդն այստեղ իշխանության ձևավորման գործընթացում էական ազդեցություն չի ունենում: Միապետությունները բաժանվում են 2 խմբի՝բացարձակ,սահմանափակ:Բացարձակ միապետական կառավարման համակարգերում իշխանությունն ամբողջովին կենտրոնացած է միապետների ձեռքին, որը իրականացնում է ինչպես օրենսդիր, այնպես էլ գործադիր գործառույթներ: Բացարձակ միապետություններ գոյություն ունեն աշխարհի մոտ 10 պետություններում: Դրանցից ամենախոշորը Սաուդյան Արաբիան է, Օմանը, Քաթարը:Բռնապետություն, պետության կառավարման տեսակ, որի դեպքում բացարձակ իշխանությունը պատկանում է միայն մեկ անձի (բռնապետի) կամ խմբի, իսկ քաղաքական համակարգը տոտալիտար-բռնատիրական է. բացակայում է խոսքի ազատությունը, չկա ժողովրդական ներկայացուցչություն և չկան քաղաքական կուսակցություններ։Պատմական օրինակներՏոտալիտար քաղաքական համակարգը գործում է հետևյալ սկզբունքի համաձայն. «Թույլատրված է այն, ինչ հրամայված է»: Պատմության մեջ տոտալիտար քաղաքական համակարգի գործունեության դասական օրինակներ են Նացիստական Գերմանիան և Խորհրդային Միությունը՝ Ստալինի կառավարման տարիներին:Եռապետություն, քաղաքական և զինվորական երեք ազդեցիկ գործիչների համատեղ իշխանություն Հին Հռոմում: Առաջին եռապետությունը ստեղծվել է մ.թ.ա. 60-ին՝ Հուլիոս Կեսարի, Գնեոս Պամպեոսի և Մարկոս Կրասոսի միջև կայացած համաձայնությամբ: Նրանք միմյանց և կողմնակիցների միջև բաժանել են պետական պաշտոններն ու նահանգների կառավարումը, հենվել լեգիոնների ուժի, պոպուլյարների, հեծյալների և նոբիլիտետի աջակցության վրա: Կազմալուծվել է մ.թ.ա. 53-ին՝ Կրասոսի մահից հետո և Կեսարի ու Պոմպեոսի հարաբերությունների սրման հետևանքով: Երկրորդ եռապետությունը ստեղծվել է մ.թ.ա. 43-ին և ունեցել պաշտոնական բնույթ: Նրա կազմի մեջ մտել են Օկտավիանոսը, Մարկոս Անտոնիոսը և Մարկոս Լեպիդոսը: Կազմալուծվել է մ.թ.ա. 36-ին:                                                  Ժողովրդավարություն Կինը քվեարկում է 2007թ.Ֆրանսիայի նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլում:Ժողովրդավարություն կամ դեմոկրատիա (demos — ժողովուրդ, kratos — իշխանություն, բառերից) քաղաքական համակարգի տեսակ, որտեղ ընտրող հասարակությունը մասնակցում է ընտրություններին և քաղաքական գործիչներ է ընտրում Օրենսդրական խորհուրդում իրենց ներկայացնելու համար:Այնուհետև Խորհրդի անդամները որոշումներ են ընդունում ձայների մեծամասնությամբ: Ուղիղ դեմոկրատիայի մաքուր ձև է, երբ ընտրող հասարակությունը ուղղակի որոշումներ է կայացնում կամ քաղաքական գործընթացներում ուղիղ մասնակցություն է ունենում: Դեմոկրատիայի վերաբերյալ քաղաքական մտքի պատմության մեջ եղել են իրարամերժ կարծիքներ, դեռևս Պլատոնի և Արիստոտելի ժամանակներից, անտիկ Հունաստանում հայտնի էր դեմոկրատական քաղաքական համակարգը, որը սակայն և Պլատոնը, և Արիստոտելը համարում էին վատ կառավարման համակարգ: Սակայն քաղաքականության տեսության մեջ տարածված է այն կարծիքը, որ «դեմոկրատիայից սարսափելի ուղեբեռ չկա աշխարհում, սակայն դրանից լավ մարդկությունը ոչինչ չի ստեղծել»: Մասնագիտական գրականության մեջ առանձնացվում են ժողովրդավարության տարբեր կոնցեպցիաներ և ժողովրդավարական քաղաքական համակարգի տարբեր մոդելներ: Հիմնականում առանձնացվում են դեմոկրատիայի 2 մոդելներ՝ուղղակի դեմոկրատիայի մոդել,ներկայացուցչական դեմոկրատիայի մոդել:Ուղղակի դեմոկրատիայի պարագայում ժողովուրդը հանդիսանում է ոչ միայն իշխանության ձևավորման հիմնական աղբյուրը, այլև դրա անմիջական իրականացնողը: Այսպիսի մոդելը հիմնականում գործել է անտիկ ժողովրդավարության պայմաններում, հին հունական պոլիսներում, երբ պոլիսի բոլոր քաղաքացիները ուղղակիորեն մասնակցել են քաղաքական որոշումների ընդունման գործընթացին: Ներկայացուցչական դեմոկրատիայի պայմաններում ժաղովուրդը իր՝ քաղաքական որոշումները ընդունելու իրավունքը լիազորում է իր կողմից ընտրված ներկայացուցիչներին, որոնք էլ ժողովրդի անունից իրականացնում են իշխանությունը տվյալ երկրում: Այսօր ավելի տարածված է ներկայացուցչական դեմոկրատիայի մոդելը: Բացի վերոնշյալ մոդելներից, առանձնացվում են նաև մի շարք կոնցեպցիաներ, մասնավորապես լիբերալ-դեմոկրատիայի կոնցեպցիան, որի հիմքում ընկած էմարդու անհատական իրավունքների և ազատությունների պաշտպանությունը,իշխանությունների տարանջատման սկզբունքը,շուկայական հարաբերությունների առկայությունը,մասնավոր սեփականության գերակայությունը,պետության նվազագույն գործառույթների իրականացումը,հասարակության ընկալումը որպես անհատների պարզ համագումար:Սոցիալ-դեմոկրատիայի համաձայն առաջնությունը տրվում է ոչ թե մարդու անհատական իրավունքներին, այլ հանրային շահերին, մարդկանց կոլեկտիվ իրավունքներին և ազատություններին: Սոցիալ-դեմոկրատիայի համաձայն պետությունը հասարակության կյանքում ունի ավելի մեծ դերակատարում, մասնավոր սեփականությունից զատ ընդունվում են նաև տնտեսվարման խառը ձևերը, հասարակությունը ընկալվում է որպես օրգանական ամբողջություն, որը ավելին է, քան զուտ անհատների պարզ համագումար: Քաղաքագիտության մեջ առանձնացվում են նաևժողովրդական դեմոկրատիայի տեսությունը, որտեղ քաղաքական որոշումների ընդունման պրոցեսներում նախապատվությունը տրվում է ժողովրդական կամքին:պլեբիսցիտալ դեմոկրատիայի քաղաքական տեսությունը, որտեղ քաղաքական որոշումները ընդունվում են տարբեր հանրահավաքների և պլեբիսցիտների միջոցով:Դեմոկրատիայի տնտեսական կոնցեպցիան, որը հիմնավորում է այն գաղափարը, ըստ որի, ժողովրդավարական քաղաքական համակարգեր ավելի հեշտ է կառուցել տնտեսապես զարգացած երկրների պայմաններում, որտեղ 1 շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱն տատանվում է 10.000-12.000 $-ի շրջանակներում: Այս դեպքում դեմոկրատիայի հաստատման համար ստեղծվում են նպաստավոր պայմաններ: Հայաստանում այդ թիվը 4 անգամ պակաս է և հասնում է 1000-2000 $-ի:Դեմոկրատական տեսության թվում առանձնացվում է դեմոկրատական ալիքների տեսությունը: Այս կոնցեպցիայի համաձայն, վաղ թե ուշ աշխարհի բոլոր պետությունները պետք է գան դեմոկրատական կառավարման համակարգի, իսկ այդ գործընթացը տեղի է ունենում ժողովրդավարական ալիքների տեսքով, որտեղ նկատվում են մակընթացության և տեղատվության երևույթներ: Դեմոկրատիայի առաջին ալիքը սկիզբ է առել 19-րդ դարի 20-ական թվականներից: Այն իր մեջ ընդգրկել է շուրջ 30 երկիր և տևել է մինչև առաջին համաշխարհային պատերազմը: Այդ ընթացքում այդ պետությունների մոտ կեսը հետ նահանջեցին դեմոկրատական կառավարման սկզբունքներից՝ վերածվելով ավտորիտար քաղաքական համակարգով պետությունների: Երկրորդ ալիքը ընդգրկում է երկու համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածը: 2-րդ ալիքի մեջ ներառվեցին մոտ 60 պետություններ, որոնցից մոտ 20-ը 50-60-ականներին նորից հետ նահանջեցին: Դեմոկրատիայի երրորդ ալիքը սկիզբ է առնում 20-րդ դարի 80-ական թվականներին և համապատասխանում է ԽՍՀՄ կազմալուծման հետ: Այս ընթացքում աշխարհի շուրջ 165 պետություններ բռնեցին դեմոկրատիայի ուղին: Այսօր աշխարհը գտնվում է դեմոկրատիայի 3-րդ ալիքի մեջ, նկատվում են տեղատվության երևույթներ. այս տրամաբանությամբ դեռ սպասվում են չորրորդ և հինգերորդ ալիքները: Այսպիսով ժողովրդավարական քաղաքական համակարգին բնորոշ են հետևյալ հատկանիշները՝Մարդու իրավունքների և ազատությունների երաշխավորված պաշտպանության մեխանիզմներ:Քաղաքական պլյուրալիզմի կամ բազմակարծության առկայություն:Իշխանությունների տարանջատման սկզբունքի կիրառում:Օրենքի գերակայություն և բոլորի հավասարություն օրենքի առջև:Ազատ, արդար և թափանցիկ ընտրությունների անցկացում:Իրավական և սոցիալական պետության կայացում:Էթնիկական, կրոնական և մշակութային բազմազանություն:Մեծամասնության իշխանություն և փոքրամասնության իրավունքների երաշխավորված պաշտպանություն:Ժողովրդավարական քաղաքական համակարգը գործում է հետևյալ սկզբունքի համաձայն. «Թույլատրված է այն, ինչն արգելված չէ օրենքով»:
Միապետություն, պետության կառավարման համակարգ, երբ իշխանության գլուխ կանգնած է մեկ անձնավորություն՝ միապետը։ Հաճախ միապետությունը ժառանգական է, հետևաբար տվյալ պետության իշխանությունը պատկանում է մեկ դինաստիայի։ Տարբերակվում են բավարձակ միապետական և սահմանադրական միապետական կարգեր։Հին և Միջնադարյան Հայաստանում
Ըստ Մովսես Խորենացու հայոց առաջին միապետը եղել է Հայկյան տոհմից Պարույր Սկայորդին: Հայոց միապետը կրել է արքա կամ արքայից-արքա տիտղոսը, որը շատ դեպքերում եղել է հավասարազոր հռոմեական կեսարին կամ կայսրին: Հին Հայաստանի արքայատոհմերն են` Երվանդունիներ,Արտաշեսյաններ, Արշակունիներ, Միջնադարյան Հայաստանում` Բագրատունիներ, Արծրունիներ, Սյունիներ, Կյուրիկյաններ, Կիլիկիան Հայաստանում` Ռուբինյաններ, Հեթումյաններ,Լուսինյաններ:5-9դդ. պետականության բացակայության պայմաններում հայոց միապետի դերի որոշ մասը իրենց վրա էին վերցնում Հայոց Մարզպանը, Հայոց Իշխանը, Հայոց Իշխանաց-իշխանը: Մեծ դեր ուներ այդպիսի պայմաններում հայոց կաթողիկոսը, հատկապես ուշ միջնադարում: Հայոց միապետը Հայաստանի միահեծան տիրակալն էր զորքերի գլխավոր հրամանատարը: Նա էր նշանակում և հանում պաշտոնից պետական գործակալությունների ղեկավարներին, քրիստոնեության ընդունումից հետո միջամտում կաթողիկոսի ընտրություններին, հայտարարում պատերազմ, կնքում դաշինք օտար պետությունների և ցեղերի հետ: Հայոց Միապետի իշխանությունը ժառանգական էր, իշխանությունն անցնում էր հորից ավագ որդուն: Եթե չկար արու ժառանգ, ապա գահը կարող էր անցնել նաև տոհմի իգական ներկայացուցիչներին:Սահմանափակ միապետություն Կառավարման համակարգն իրենից ներկայացնում է տվյալ երկրում իշխանության ձևավորման և ժողովուրդ-իշխանություն փոխհարաբերությունների համակարգ: Ըստ կառավարման համակարգի պետությունները լինում են՝հանրապետություններ,միապետություններ:Միապետական կառավարման համակարգի պարագայում իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար, ժողովուրդն այստեղ իշխանության ձևավորման գործընթացում էական ազդեցություն չի ունենում: Միապետությունները բաժանվում են 2 խմբի՝բացարձակ,սահմանափակ:Սահմանափակ միապետությունները իրենց հերթին բաժանվում են՝սահմանադրական կամ պառլամենտականդուալիստական կամ երկակի միապետություններ:Սահմանափակ միապետություններում, չնայած նրան, որ իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար, միապետի իշխանությունը սահմանափակված է սահմանադրությամբ և օրենքներով: Սահմանադրական միապետություններում միապետը հանդիսանում է պետության գլուխը, սակայն գործադիր իշխանության ձևավորման գործընթացի վրա նա եական ազդեցություն չունի, կառավարության ձևավորման իրավունքը պատկանում է պառլամենտին: Դուալիստական միապետություններում միապետը իրականացնում է մասնակի օրենսդիր, մասնակի գործադիր լիազորություններ, բացի դրանից միապետի գահակալության հարցը դրվում է քվեարկության պառլամենտում: Դուալիստական միապետությունների օրինակներ են՝ ԱՄԷ-ը, Քուվեյթը, Բահրեյնը: Սահմանադրական միապետությունները ավելի տարածված են: Դրանցից են Մեծ Բրիտանիան, Ճապոնիան, Բելգիան, Նիդեռլանդները:

4․ Ըստ աշխարհամասերի՝ կազմել դաշնային պետությունների ցանկը։

ԱՄՆ, Ռուսաստան , Բրազիլիա, Հնդկաստան,Գերմանիան

Հեռավար առցանց ուսուցում Աշխարհագրություն

 Աշխարհի երկրների դասակարգումը և տիպաբանությունը։

Երկրները դասակարգել ըստ կորոնավիրուսի տարածման աստիճանի, հաշվի առնելով դրանով վարակված մարդկանց քանակը։ Որոշել Հայաստանի տեղը այդ սանդղակում։Նշել ուրվագծային քարտեզի վրա։

Ոչ ոք չի կարող ճշգրիտ ասել, քանի որ թվերը օր օրի աճում են։

Ընդհանուր վարաքվածների թիվը-198181
Ընդհանուր մահացածների թիվը-7965
Ընդհանուր բուժվածների թիվը-81734

1.Իտալիա-350032
2.Չինաստան-80881
3.Իրան-17947
4.Իսպանիա-13710
5.Գերմանիա-11462
6.Ֆրանսիա-8827
7.Հարավային Կորեա-8404
8.ԱՄՆ-8208
9.Շվեցարիա-3131
10.Ուկրաինա-2357
11.Նիդերլանդներ-1997
12.Ավստրիա-1646
13.Նորվեգիա-1529
14.Բելգիա-1428
15.Շվեցիա-1271
16.Դանիա-1040
17.Ճապոնիա-923
18.Կանադա-755
19.Ադամանդե արքայադուստր-696
20.որտուգալիա-565
21.Չեխիա-524
22.Ավստրալիա-503
23.Քաթար-445
24.Հունաստան-422
25.Իսրայել-376
26.Ֆինլադիա-366
27.Պակիստան-310
28.Սլովենիա-297
29.Սինգապուր-289
30.Ռումինիա-266
31.Չիլի-246
32.Էստոնիա-245
33.Ֆիլիպիններ-232
34.Եգիպտոս-226
35.Ինդոնեզիա-210
36.Սաուդյան Արաբիա-209
37.Թաիլանդ-207
38.Լյուքսեմբուրգ-199
39.Հոնկոնգ-176
40.Իրաք-175
41.Թուրքիա-149
42.Քուվեյթ-137
43.ԱՄԷ-128
44.Սլովակիա-122
45.Մեքսիկա-111
46.Հայաստան-104
47.Բուլղարիա-100
48.Արգենտինա-93
49.Շրի Լանկա60
50.Ադրբեջան-43
51.Վրաստան-35

Ի՞նչ խնդիրներ կարող են առաջանալ ապրանքաշրջանառության դադարի հետևանքով։ Որոշեք ո՞ր ապրանքատեսակն է ավելի պահանջված, և ինչի՞ կհանգեցնի դրա վերջնական սպառումը։ Պատրաստել տեսադաս։

Ապրանքաշրջանառության դադարի հետևանքով կարող են առաջանալ բազմաթիվ խնդիրներ, քանի որ այն շատ մեծ դեր է կատարում տնտեսության մեջ։Եթե չլինի ապրանքաշրջանառություն, երկրի տնտեսությունը աստիճանաբար կնվազի։ Առանց դրա պետությունը կաթվածահար կլինի։ Ժողովրդի մոտ աստիճանաբար կսպառվի սնունդը(այս ապրանքատեսակը ամենապահանջվածն է)։ Կսկսվի սով և աղքատություն(մարդիկ հանուն սննդի կսկսեն իրար վնասել և գողությունների թիվը կավելանա)։ Ի հայտ կգան հիվանդություններ(սովի պատճառով մարդիկ կուտեն այն ամենը ինչը վնաս է), դեղորայքը կպակասի և կավելանա մահացելիության թիվը։ Կսկսվի արտագաղթը (մարդիկ ստիպված կլինեն լքել իրենց բնակության վայրը, քանի որ հարմար պայմաններ չեն լինի ապրելու համար)։
Ի՞նչ բացասական ազդեցություն կունենա ստեղծված իրավիճակը զբոսաշրջության զարգացման գործում։ Նյութը ներկայացնել slayd show-ի միջոցով։

Զբոսաշրջությունը շատ կարևոր և նույնիսկ գլխավորներից է տնտեսության զարգացման հարցում։ Ստեղծված իրավիճակում զբոսաշրջությունը կնվազի ու կդադարի։ Բոլոր հյուրանոցները, հյուրատները և նմանատիպ սպասարկման վայրերը կդադարեցվեն աշխատել ու կզրկվեն իրենց եկամտի աղբյուրներից(քանի որ ոչ մի զբոսաշրջիկ գումար չի ունենա հաճախել այդպիսի վայրեր ստեղծված իրավիճակի պատճառով)։ Բազմաթիվ աշխատողներ կզրկվեն իրենց աշխատանքից ու կավելանա գործազուրկների թիվը։

Առանձնացնել և ուրվագծային քարտեզի վրա նշել զբոսաշրջիկներով առաջատար պետությունները, և որոշել դրանցում կորոնավիրուսի արտահայտվածության աստիճանը։

Զբոսաշրջիկներով առաջատար պետությունները՝

Կորոնավիրուսի արտահայտվածության աստիճանը՝

Արդյոք տարբերություններ կան զարգացող, և զարգացած երկրրներում, միևնույն համաճարակի դեմ կանխարգելիչ միջոցների ձեռնարկման հարցում։

Իհարկե կան։ Չնայած նրան, որ զարգացած երկրներում ավելի արագ է զարգանում համաճարակները(որովհետև զարգացած երկրներում ավելի շատ է լինում ելումուտը և բազմաթիվ կապեր այլ երկրների հետ) նաև ավելի արագ կարողանում են կանխել այն, քանի որ ունեն բավարար միջոցներ և հնարավորություններ։ Իսկ թեր զարգացողներում համաճարակներ քիչ են լինում, քանի որ նանց կապերը այլ երկրների հետ այդքանել շատ չէ և քիչ են նաև ելումուտները, բայց համաճարակը կանխելը տևում է երկար, քանի որ չունեն բավարարի միջոցներ և հնարավորություններ։
Լինելով անցումային զարգացման մակարդակ ունեցող երկրի քաղաքացի, ի՞նչ կանխարգելիչ միջոցներ կառաջարկեք ինքներտ։

Ինչքան կարելի է մեկուսացվել, մարդկանց հետ քիչ շբվել, ձեռքերը հաճախ լվանալ, օդափոխել տարածքը, հազալուց կամ փռշտալուց փակել բերանը անձեռնոցիկով կամ ձեռքերով, բայց անմիջապես լվանալ ձեռքերը, դիմակներ կրել, խունկ ծխել տանը, սխտոր ուտել(և նմանատիպ օգտակար ուտելիքներ, որպեսզի ձեռք բերեք բարձր իմունիտետ), 10 րոպեն մեկ ջուր խմել, դռան բռնակները սպիրտով մաքրել, գումար դիպչելուց անմիջապես հետո ձեռքերը սպիրտով, օճառով կամ ալկոգելով լվանալ, չմասնակցել հավաքույթների և այլ մարդաշատ վայրեր չգնալ։

Ուսումնական նյութ

Երկրների թիվը, որտեղ կորոնավիրուս Է հայտնաբերվել, հասել Է 65-ի։ Չինաստանում, որտեղից նոր կորոնավիրուսն սկսել Է տարածվել մյուս երկրներ, վիրուսից զոհերի թիվը հասել Է 2912-ի՝ մեկ օրում ավելանալով 42-ով: Այդ մասին մարտի 2-ին հայտնել Է ՉԺՀ-ի հիգիենայի եւ առողջապահության հարցերի պետական կոմիտեն: Նրա տվյալներով՝ Չինաստանի տարածքում վարակման հաստատված դեպքերի թիվը գերազանցել Է 80 հազարը: Կորեայի Հանրապետությունում, որն ինֆեկցիայի խոշորագույն օջախն Է դարձել ՉԺՀ-ի սահմաններից դուրս, վարակման դեպքերի թիվը մեկ օրում ավելացել Է 476-ով՝ հասնելով 4212-ի. մահացել Է 22 մարդ, տեղեկացրել Է երկրի առողջապահության նախարարությանն առընթեր հիվանդությունների հսկողության եւ կանխարգելման կենտրոնը: Նոր տիպի կորոնավիրուսի տարածման սպառնալիքի կապակցությամբ մարտի 2-ին արտահերթ արձակուրդներ են սկսվել Ճապոնիայի դպրոցների մեծ մասում: Երկրի 47 պրեֆեկտուրաներից միայն մեկը, որտեղ վարակման ոչ մի դեպք չի հայտնաբերվել, հրաժարվել Է դադարեցնել դպրոցական պարապմունքները: Ներկա դրությամբ Ճապոնիայում նշվել Է վարակման 961 դեպք, 12 մարդ մահացել Է: Վարակվածների հիմնական մասը՝ 705 հոգի, Diamond Princess ճամփորդանավի ուղեւորներն ու անձնակազմի անդամներն են:
Իտալիայի իշխանությունները, որը Եվրոպայում կորոնավիրուսի հիմնական օջախն Է (1,5 հազարից ավելի վարակվածներ, 34 մահացած), երկարացրել են ինֆեկցիայի տարածման դեմ պայքարի միջոցառումների գործողության ժամկետը, հաղորդել Է ՏԱՍՍ-ը:

Հայաստանում նոր կորոնավիրուսով վարակվածության առաջին դեպքն է գրանցվել՝ փետրվարի 28-ին Իրանից ժամանած քաղաքացու մոտ։ «Սիրելի հայրենակիցներ, մոտ երկու ժամ առաջ կորոնավիրուսով հիվանդացության հաստատված դեպք ունեցանք՝ ցավոք։ Պացիենտը ՀՀ 29 տարեկան քաղաքացի է, տղամարդ, ով կնոջ հետ օդանավով ժամանել է փետրվարի 28-ին, Թեհրանից։ Նա ինքն է դիմել բժշկի և նրա վիճակը լավ է. հիվանդանոց դիմելու պահին ջերմություն ունեցել է, հիմա նույնիսկ ջերմություն չունի։ Նախնական թեսթը դրական արդյունք է տվել, կրկնակի թեսթի արդյունքները հայտնի են դարձել Երևանի ժամանակով գիշերը ժամը երեքին», — փոխանցում է Փաշինյանը՝ շարունակելով. — «Հատկանշական է, որ պացիենտի կնոջ թեսթի պատասխանը բացասական է։ Այսինքն՝ նրա մոտ վիրուս չի հայտնաբերվել»։

 

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԹԱՂԱՆԹԻ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՀԱՏԿԱՆԻՇՆԵՐԸ

Աշխարհագրական թաղանթի կարևորագույն և առավել հայտնի օրինաչափությունը
զոնայականությունն է:
Զոնայականությունը հասարակածից բևեռներ ուղղությամբ բնական բաղադրիչների ու
դրանցից կազմված բնական համալիրների օրինաչափ փոփոխումն է: Զոնայականության
գլխավոր պատճառը Երկրի գնդաձևությունն է, որի հետևանքով, ըստ աշխարհագրական
լայնությունների, արեգակնային էներգիան բախշվում է անհավասարաչափ: Դրանով են
պայմանավորված մթնոլորտային ճնշման, տեղումների, ցամաքի ու օվկիանոսների ջրերի,
հողաբուսական ծածկի ու կենդանական աշխարհի զոնայական դրսևորումները:
Զոնայականության վերաբերյալ պատկերացումները ձևավորվել են դեռ հին
Հունաստանում և հիմնված են եղել հին հույների կողմից առաջ քաշած Երկրի
գնդաձևության գաղափարի վրա: Իսկ աշխարհագրական թաղանթի այդ
օրինաչափության գիտական հիմնավորումը տրվել է ռուս աշխարհագրագետ Վ.
Դոկուչաևի կողմից 19–րդ դարի վերջերին: Ճառագայթային էներգիայի զոնալ
բաշխվածության կարևոր հետևանքներից մեկը երկրագնդի վրա ջերմային գոտիների
առաջացումն է: Առանձնացնում են ջերմային հինգ գոտի` մեկ տաք կամ շոգ գոտի, երկու
բարեխառը գոտի, երկու ցուրտ գոտի: Ջերմային այդ գոտիների սահմաններում
առանձնացվում են չորս հիմնական և երեք միջանկյալ կլիմայական գոտիներ: Երկրի
մակերևույթի անհավասարաչափ տաքացման և խոնավացման ազդեցության տակ
ձևավորվում են օդային զանգվածների չորս հիմնական տիպերը` հասարակածային,
արևադարձային, բարեխառն, բևեռային:
Աշխարհագրական թաղանթի առավել խոշոր զոնալ միավորներն են աշխարհագրական
գոտիները, որոնք հիմնականում ձգվում են արևմուտքից արևելք, և որոնց
առանձնացման հիմքում դրված են ջերմային պայմաններն ու մթնոլորտի ընդհանուր
շրջանառության առանձնահատկությունները (տիրապետող օդային զանգվածի
աշխարհագրական տիպը): Երկրագնդի վրա առանձնացնում են 13 աշխարհագրական
գոտի. հասարակածային և յուրաքանչյուր կիսագնդում` մերձհասարակածային,
արևադարձային, մերձարևադարձային, բարեխառն, մերձբևեռային և բևեռային:
Անուններով և աշխարհագրական տեղաբաշխմամբ դրանք համընկնում են կլիմայական
գոտիների հետ, ինչը միանգամայն օրինաչափ է: Հասարակածային, արևադարձային,
բարեխառն և բևեռային գոտիները համարվում են հիմնական կամ գլխավոր, իսկ «մերձ»
նախածանցով սկսվողները՝ մերձհասարակածային, մերձարևադարձային և
մերձբևեռային գոտիները՝ անցողիկ: Անցողիկ գոտիները գտնվում են հիմնական
գոտիների միջև և, ի տարբերություն դրանց, չունեն իրենց տիրապետող օդային
զանգվածները: Տարվա եղանակից կախված նրանց մեջ ներթափանցում է հարևան
հիմնական գոտիներից որևէ մեկի համար տիպիկ օդային զանգվածը՝ պայմանավորելով
անցողիկ գոտու կլիմայական իրադրությունը: Աշխարհագրական գոտիներից
յուրաքանչյուրն ունի մարդու կյանքի և գործունեության համար իր
առանձնահատկությունները: Այդ պայմաններն առավել բարենպաստ են բարեխառն,
մերձարևադարձային և մերձհասարակածային գոտիներում, որտեղ շատ լավ են
արտահայտված նաև բնության զարգացման ռիթմիկ զարգացումները: Այդ գոտիներն
առավել ինտենսիվորեն, քան մյուսները, յուրացված են մարդու կողմից:
Աշխարհագրական գոտիները կանոնավոր շերտերի տեսք չունեն: Ռելիեֆի, ծովային
հոսանքների և այլ գործոնների ազդեցությամբ դրանք կարող են լայնանալ և նեղանալ:
Այդ իմաստով՝ գոտիներն առավել միասեռ են օվկիանոսների վրա: Աշխարհագրական
գոտիների ներսում առանձնացնում են աշխարհագրական (բնական) զոնաները`
աշխարհագրական թաղանթի զոնալ տարբերակման երկրորդ հիմնական միավորները:
Աշխարհագրական զոնան աշխարհագրական (բնական) գոտու բաղկացուցիչ մասն է, որը
բնութագրվում է իրեն հատուկ ջերմային և խոնավացման պայմաններով, հողաբուսական
ծածկով, կենդանական աշխարհով: Աշխարհագրական տարբեր գոտիներ կազմված են
տարբեր թվով զոնաներից, և դա պայմանավորված է տվյալ գոտու ընդգրկած տարածքից,
ձգվածությունից, նրա սահմաններում ջերմության և խոնավության
փոխհարաբերակցությունից և մի շարք այլ պայմաններից: Օրինակ՝ հասարակածային
գոտում առանձնացվում է ընդամենը մեկ զոնա (հասարակածային խոնավ անտառներ),
իսկ բարեխառն գոտում, որն ամենաանհամասեռն է, յոթ զոնա (տայգայի, խառն
անտառների, լայնատերև անտառների, անտառատափաստանների, տափաստանների,
կիսաանապատների և անապատների): Հարթավայրային շրջաններում սովորաբար
զոնաները տարածվում են արևմուտքից արևելք և ճիշտ են արտացոլում
օրինաչափության էությունը: Բայց աշխարհագրական համալիր պայմաններից կախված`
առանձին զոնաներ կարող են շեղվել զոնալ բնույթից` տարածվելով միջօրեականների
ուղղությամբ (օրինակ՝ Հյուսիսային Ամերիկայում): Աշխարհագրական թաղանթի
զարգացման գործընթացի մեջ կարևոր են նաև ազոնալ (ոչ զոնայական) երևույթների
դերը, որոնց ծագումն ու զարգացումը կապված է ոչ թե Արեգակի, այլ երկրագնդի ներքին
ջերմության հետ: Աշխարհագրական առումով ազոնալ երևույթներից առանձնապես
կարևոր են երկրակեղևի տարաբնույթ շարժումները, որոնց հետ կապված են լեռնային
համակարգերի գոյացումը, հրաբխային ժայթքումները, երկրաշարժերը և այլն: Այդ բոլոր
երևույթներն անընդհատ փոխում են ջրի և ցամաքի բաշխվածությունը, նրա ներքին
կառուցվածքը` համապատասխան փոփոխություններ մտցնելով նաև բնատեսքերի
(լանդշաֆտ) մեջ: Լեռնային շրջաններում զոնայականությունը կարծես վերանում է՝ իր
տեղը զիջելով ազոնալ վերընթաց գոտիականությանը: Դա այն երևույթն է, երբ բնական
բաղադրիչները և բնատարածքային համալիրները փոխվում են ըստ բարձրության`
լեռների ստորոտներից դեպի գագաթները և կարծես նման են լեռնալանջերին կապած
գոտիների: Վերընթաց գոտիականությունը պայմանավորված է, ըստ բարձրության,
կլիմայի փոփոխության հետ՝ ջերմաստիճանի նվազման և խոնավության ավելացման
հետ: Վերընթաց գոտիականության օրինաչափությունը յուրահատուկ է լեռնային բոլոր
երկրներին: Այս օրինաչափությունը առաջին անգամ նկարագրել է գերմանացի նշանավոր
աշխարհագրագետ, բնախույզ և ճանապարհորդ Ա. Հումբոլդը, երբ 1799–1804 թթ.
ճանապարհորդում էր Հարավային Ամերիկայով: Վերընթաց գոտիականությունը մեծ
ընդհանրություն ունի հորիզոնական զոնայականության հետ. գոտիների հերթափոխը
լեռներում բարձրանալիս կատարվում է նույն հաջորդականությամբ, ինչ
հարթավայրերում հասարակածից դեպի բևեռները շարժվելիս: Սակայն բնական
գոտիները լեռներում փոխվում են ավելի արագ, քան բնական զոնաները
հարթավայրերում: Բացի այդ՝ վերընթաց գոտիականությունը լեռներում
պայմանավորված է ոչ միայն բարձրության փոփոխությամբ, այլև լեռնային ռելիեֆի
առանձնահատկությամբ: Այդ գործում մեծ դեր է խաղում լեռնալանջերի
դիրքադրությունը: Վերընթաց գոտիականությունն ամբողջությամբ աչքի է ընկնում
առավել մեծ բազմազանությամբ, քան հորիզոնական զոնայականությունը
հարթավայրերում: Սակայն հորիզոնական զոնայականության և վերընթաց
գոտիականության միջև գոյություն ունի սերտ կապ: Լեռներում վերընթաց
գոտիականությունը սկսվում է հարթավայրերի այն նույն բնական զոնայով, որում
գտնվում են լեռները: Այսպես՝ Հարավային Ամերիկայի խոնավ հասարակածային
անտառների զոնայում գտնվող Անդյան լեռների ստորին գոտին նույնպես կազմում են այդ
անտառները, որոնք, ըստ բարձրության, հաջորդում են լեռնային անտառային,
բարձրլեռնային անտառների, բարձրալեռնային մարգագետինների ու ձյան գոտիները:
Վերընթաց գոտիների թիվը կախված է լեռան բարձրությունից և նրա տեղադիրքից:
Որքան բարձր է լեռը, և որքան այն մոտ է գտնվում հասարակածին, այնքան հարուստ է
նրա գոտիների կազմը (հիշե՛ք վերընթաց գոտիների հավաքակազմը ՀՀ–ում): Ցամաքների
վերընթաց գոտիականության նման Համաշխարհային օվկիանոսում առանձնացնում են
խորքային գոտիականությունը, որը պայմանավորված է, ըստ խորության,
ջերմաստիճանի, լուսավորության, ինչպես նաև ջրային զանգվածի ֆիզիկաքիմիական
հատկանիշների փոփոխմամբ: Աշխարհագրական թաղանթում տեղի ունեցող ցանկացած
երևույթի տարածական փոփոխություններն ու առանձնահատկությունները կարելի է
ճիշտ հասկանալ զոնալ և ազոնալ գործոնների համատեղ հաշվառման հիման վրա:
Բնության ուսումնասիրման նման համալիր մոտեցմամբ միայն կարելի է ճիշտ գնահատել
բնական պայմաններն ու ռեսուրսները և, հետևապես, ճիշտ կողմնորոշվել տարածքի
արդյունավետ օգտագործման ու բնության պահպանության հարցերում: Միասնական
համակարգ հանդիսացող աշխարհագրական թաղանթի սահմաններում զոնալ և ազոնալ
գործոնների համատեղ ազդեցության, էներգիայի և նյութերի շրջապտույտների, ռիթմային
փոփոխությունների հետ կապված` նրա կառուցվածքն ամենուր նույնը չէ: Այդ
գործոնների և երևույթների փոխազդեցության պատճառով աշխարհագրական թաղանթի
տարբեր մասերի զարգացումը միևնույն ձևով չի ընթանում, որը և առաջացնում է
աշխարհագրական թաղանթի տրոհում որակապես տարբեր մասերի, որոնք կոչվում են
աշխարհահամակարգեր (գեոհամակարգեր) կամ բնատարածքային համալիրներ:
«Բնատարածքային համալիր» հասկացության էությունը հուշում է, որ բնության
պահպանման, վերափոխման և արդյունավետ օգտագործման համար անհրաժեշտ է
ցուցաբերել համալիրային մոտեցում. առանց համալիրն ամբողջությամբ ճանաչելու ոչ մի
միջոցառում նպատակին չի կարող ծառայել: Յուրաքանչյուր բնատարածքային համալիր
կազմված է փոխկապված, փոխպայմանավորված աշխարհագրական (բնական)
բաղադրիչներից (ռելիեֆ, կլիմա, ջրեր, հող, բույսեր, կենդանիներ): Դրանք միմյանց հետ
սերտորեն կապված են, և մեկի փոփոխությունը համապատասխան փոփոխություն է
առաջացնում մյուսների և ողջ համակարգի մեջ: Օրինակ՝ կլիմայի փոփոխությունը
անխուսափելիորեն առաջ է բերում բույսերի, կենդանիների, հողագոյացման
փոփոխություններ: Փաստորեն, բնատարածքային համալիրները աշխարհագրական
թաղանթի որոշակի տարածք զբաղեցնող, բնական բաղադրիչների փոխկապված,
փոխպայմանավորված օրինաչափ զուգակցություններն են: Աշխարհահամակարգերն
իրենց կազմակերպման մակարդակով խիստ բազմազան են: Ամենամեծ բնատարածքային
համակարգը աշխարհագրական թաղանթն է: Նրա տարածքային խոշոր մասերն են
մայրցամաքներն ու օվկիանոսները, որոնք էլ, իրենց հերթին, բաղկացած են ավելի փոքր
միավորներից` աշխարհագրական գոտիներից, զոնաներից և այլն: Որպես ինքնուրույն
բնատարածքային համալիր կարող են հանդես գալ նաև մարգագետինը, լիճը, ճահիճը և
այլն: Ցանկացած մեծության բնատարածքային համալիրի գլխավոր հատկանիշը նրա
ամբողջականությունն է, միասնականությունը: Համալիրի բաղադրամասերի միջև
փոխազդեցությունն իրականացվում է էներգիայի և նյութերի շրջապտույտի շնորհիվ:
Աշխարհագրական թաղանթում ընթացող բոլոր գործընթացներն ամենից առաջ
պայմանավորված են էներգիայի շրջապտույտով: Էներգիան թաղանթում ընթացող բոլոր
գործընթացների շարժման սկիզբն է, որոնք ընթանում են էներգիայի կլանմամբ,
վերափոխմամբ և անջատմամբ: Աշխարհագրական թաղանթում անընդհատ տեղի է
ունենում նաև նյութերի շրջապտույտ, այսինքն` նյութերի տեղափոխություն և
վերափոխում: Նյութերի շրջապտույտի գլխավոր գործոնը էներգիայի շրջապտույտն է:

ԱՇԽԱՐՀԱԳՐԱԿԱՆ ԹԱՂԱՆԹԻ ՈԼՈՐՏԱՅԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔ

Աշխարհագրական թաղանթի մասին ուսմունքի ձևավորումը մեզ հասցնում է 19–րդ դար,
երբ 1875 թ. ավստրիացի նշանավոր երկրաբան Էդուարդ Զյուսը որպես Երկիր մոլորակի
առանձին ոլորտներ առաջարկեց առանձնացնել քարոլորտը, ջրոլորտը, մթնոլորտը և
կենսոլորտը: Հետագայում՝ 1937 թ. ռուս աշխարհագետ Ա. Ա. Գրիգորևի կողմից
հրատարակված «Երկրագնդի ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթի կազմի և
կառուցվածքի վերլուծական փորձ» իր աշխատության մեջ աշխարհագրական թաղանթի
մասին նա տալիս է հետևյալ բնորոշումը. «Ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթը
մթնոլորտի ստորին շերտի, քարոլորտի վերին շերտի, ողջ ջրոլորտի փոխազդեցության,
փոխներթափանցման ոլորտն է, որը տարբերվում է Երկրի առանձին թաղանթներից
նրանով, որ ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթի սահմաններում տարբեր ոլորտներ
խիստ կերպով ներթափանցած են իրար մեջ, փոխազդում են իրար վրա: Նրանում
աշխարհագրական պրոցեսներն ընթանում են ինչպես տիեզերական, այնպես էլ երկրային
էներգիայի աղբյուրների հաշվին: Միայն ֆիզիկաաշխարհագրական թաղանթում է, որ
գոյություն ունի կյանք»:
Աշխարհագրական թաղանթում բոլոր գործընթացներն ընթանում են ինչպես
արեգակնային, այնպես էլ Երկրի ընդերքի էներգիայի հաշվին
(աշխարհագրականթաղանթից դուրս` ի հաշիվ դրանցից որևէ մեկի), ընդ որում՝
արեգակնային էներգիան բացարձակապես գերակշռում է: Աշխարհագրական թաղանթում
նյութն ունի ֆիզիկական բնութագրիչների բավականին լայն ընդգրկում (խտություն,
ջերմահաղորդականություն, ջերմատարողականություն և այլն):
Աշխարհագրական թաղանթը հստակ առանձնացված սահմաններ չունի: Սովորաբար
աշխարհագրական թաղանթի վերին սահման ընդունում են օզոնի շերտը, որը տարածվում
է Երկրի մակերևույթից 25–30 կմ վեր, որտեղ կլանվում են կենդանի օրգանիզմների
համար կործանարար համարվող արեգակնային ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների
զգալի մասը: Աշխարհագրական թաղանթի ստորին սահմանը համարվում է ցամաքի
հողմահարման կեղևի ստորոտը: Երկրի մակերևույթի այդ հատվածը ենթարկվում է
առավել ուժեղ փոփոխությունների հատկապես մթնոլորտի, ջրոլորտի և կենդանի
օրգանիզմների ազդեցությամբ: Այստեղ նրա առավելագույն հզորությունը մոտ 1000 մետր
է: Այսպիսով՝ աշխարհագրական թաղանթի ընդհանուր հզորությունը ցամաքից հաշված
մոտ 30 կմ է, իսկ աշխարհագրական թաղանթի ստորին սահմանն օվկիանոսներում
համարվում է դրանց հատակը:
Աշխարհագրական թաղանթը բաղկացած է մի քանի բաղադրիչներից: Դրանք են
ապարները, ջուրը, օդը, բույսերը, կենդանիները, հողը: Այդ բաղադրիչները միմյանցից
տարբերվում են իրենց ֆիզիկական վիճակներով (պինդ, հեղուկ, գազային),
կազմավորվածության աստիճանով (անկենդան, կենդանի, անկենդանի և կենդանիի
համակցում ` հողը), քիմիական կազմով, ինչպես նաև` ակտիվության աստիճանով
(կայուն` ապար, հող, շարժուն` օդ, ջուր, ակտիվ` կենդանի նյութ): Երբեմն
աշխարհագրական թաղանթի բաղադրիչներ են համարում նաև առանձին թաղանթները`
քարոլորտը, մթնոլորտը, ջրոլորտը և կենսոլորտը, սակայն դա այնքան էլ ճիշտ չէ,
որովհետև որոշ ոլորտներ ամբողջությամբ չեն մտնում աշխարհագրական թաղանթի մեջ:
Աշխարհագրական թաղանթը մեր մոլորակի ամենաընդարձակ, առավել բարդ և
բազմազան նյութական համակարգն է: Ընդ որում` բարդ, որովհետև բաղկացած է
նյութական բազմաթիվ մարմիններից, դինամիկ, որովհետև անընդհատ փոփոխվող է,
ինքնակարգավորվող, որովհետև օժտված է որոշակի կայունությամբ, բաց, որովհետև
շրջակա միջավայրի հետ անընդհատ կատարվում է նյութերի, էներգիայի և
տեղեկույթի փոխանակություն: Աշխարհագրական թաղանթն անհամասեռ է: Այն ունի
հարկերով ուղղահայաց կառուցվածք՝ բաղկացած առանձին ոլորտներից: Նրանում
նյութերը բաշխված են ըստ խտության, ընդ որում՝ որքան բարձր է նյութի խտությունը,
այնքան ներքևում է այն գտնվում: Այդուհանդերձ, աշխարհագրական թաղանթն առավել
բարդ կառուցվածք ունի ոլորտների փոխշփման հատվածներում. Մթնոլորտի և
քարոլորտի (ցամաքի մակերևույթին), մթնոլորտի և ջրոլորտի (Համաշխարհային
օվկիանոսի մակերևույթին), ջրոլորտի և քարոլորտի (Համաշխարհային օվկիանոսի
հատակին), ինչպես նաև օվկիանոսների առափնյա գոտում, որտեղ փոխշփվում են
ջրոլորտը, քարոլորտը և մթնոլորտը:
Աշխարհագրական թաղանթն ընդգրկում է մթնոլորտի ստորին շերտը, քարոլորտի վերին
շերտը և ջրոլորտը, կենսոլորտն ու մարդոլորտն ամբողջությամբ: Աշխարհագրական
թաղանթի ոլորտները միմյանցից մեկուսացված չեն: Ընդհակառակը՝ դրանք իրար հետ
սերտ կապված են, փոխազդում են միմյանց վրա, ներթափանցում են մեկը մյուսի մեջ:
Աշխարհագրական թաղանթի ոլորտների փոխազդեցության շնորհիվ է առաջացել հողը:
Այդ փոխազդեցությունների շնորհիվ բարենպաստ պայմաններ են գոյացել կյանքի
ծագման, զարգացման ու տարածման համար, որն էլ իր հերթին շատ կարևոր դեր է
խաղացել աշխարհագրական թաղանթի հետագա վերափոխման և բարդացման գործում:
Վերջապես, այդ թաղանթի սահմաններում առաջացավ մարդը, որի համար
աշխարհագրական թաղանթը դարձավ և՛ ապրելու, և՛ տնտեսական գործունեության
միջավայր: Եվ ահա այդպես, միլիոնավոր տարիների ընթացքում Երկրի ոլորտների
ներթափանցման և փոխազդեցության շնորհիվ էլ գոյացել է աշխարհագրական թաղանթը:
 Աշխարհագրական թաղանթի հիմնական հատկանիշները
Աշխարհագրական թաղանթն օժտված է մի շարք ընդհանուր հատկանիշներով: Դրանք
են ամբողջականությունը (միասնականությունը), ռիթմիկությունը
(պարբերականությունը), գոտիականությունը և զոնայականությունը: Աշխարհագրական
թաղանթի ամենակարևոր հատկանիշը ամբողջականությունն է, նրա բոլոր
բաղադրիչների միասնականությունը: Այս հատկանիշը պայմանավորված է նրանով, որ
աշխարհագրական թաղանթը կազմող բոլոր ոլորտները սերտորեն կապված են միմյանց
հետ, և դրանցից որևէ մեկի փոփոխությունն անխուսափելիորեն կառաջացնի ամբողջ
համակարգի փոփոխություն: Ու թեև աշխարհագրական թաղանթի յուրաքանչյուր
բաղադրիչ գոյություն ունի և զարգանում է իրեն հատուկ օրենքներով, դրանցից ոչ մեկը
մեկուսացված գոյություն ունենալ և զարգանալ չի կարող: Աշխարհագրական թաղանթի
ամբողջականությունը կանխորոշում է նրանում տեղի ունեցող նյութերի և էներգիայի
շրջապտույտը:
Աշխարհագրական թաղանթի միասնականությունը պատկերացնելու համար կարելի է
դիտարկել բազմաթիվ օրինակներ: Դրանցից ակնառուն, թերևս, կլիմայի գլոբալ
տաքացումն է մեր օրերում, որի ժամանակ տեղի է ունենում Երկրի` Արեգակից ստացված
և ծախսված ջերմության հավասարակշռության
խախտում: Գիտնականները գտնում են, որ
ներկայումս Երկիր ավելի շատ արեգակնային
էներգիա է հասնում, քան նրանից հեռանում է,
ինչի արդյունքում էլ Երկրի ջերմությունն
աստիճանաբար բարձրանում է (հազարավոր և
միլիոնավոր տարիներ առաջ հակառակն է եղել, և
Երկրի վրա սկսվել է սառցապատումը): 20–րդ
դարում օդի ջերմության բարձրացումը 10–ով
առաջ է բերել, օրինակ, համաշխարհային ջրային հաշվեկշռի խախտում: Տաքացումը
հանգեցրել է օվկիանոսների մակերևույթից ջրի գոլորշացման ավելացմանը և
ամպամածության մեծացմանը ինչպես օվկիանոսների, այնպես էլ մայրցամաքների վրա:
Մթնոլորտային տեղումներն ավելացել են օվկիանոսների և դրանց մերձակա ցամաքային
տարածքների վրա, սակայն ներցամաքային շրջաններում կրճատվել են: Ջերմության
բարձրացումը հանգեցրել է սառցադաշտերի մակերեսների զգալի կրճատմանը: Ջրի
համաշխարհային հաշվեկշռի նման փոփոխությունը պատճառ է Համաշխարհային
օվկիանոսի մակարդակի բարձրացմանը տարեկան միջին հաշվով 1,5 մմ–ով (մյուս
հետևանքների մասին փորձե՛ք պարզել դասընկերների հետ): Աշխարհագրական
թաղանթի ամբողջականության ճիշտ գնահատումն ունի գործնական կարևոր
նշանակություն: Աշխարհագրական թաղանթի միասնականության օրենքը մեզ հուշում է,
որ ցանկացած տարածքում մարդու կողմից արտադրական գործունեություն ծավալելուց
առաջ անհրաժեշտ է նախապես, ամենայն մանրակրկիտությամբ ուսումնասիրել դրա
աշխարհագրական իրադրությունը, պարզել բազադրիչների միջև գոյություն ունեցող
պատճառահետևանքային կապերը, որից հետո միայն կատարել համապատասխան
քայլեր: Եվ եթե հաշվի չառնվեն բնության մեջ եղած այդ նուրբ կապերը, ապա դա կարող է
ունենալ բնությունն աղքատացնող անդառնալի հետևանքներ:
Աշխարհագրական թաղանթի ամբողջականության օրենքի գործնական նշանակությունն
առանձնապես մեծացել է մեր օրերում, երբ գնալով ընդարձակվում, լայնանում և
խորանում է մարդու ներգործությունը բնության վրա: Գիտատեխնիկական առաջընթացի
մեր ժամանակաշրջանում առանց աշխարհագրական թաղանթի ամբողջականության,
նրա բաղադրամասերի միջև գոյություն ունեցող պատճառահետևանքային կապերի
մասին հստակ պատկերացումների հնարավոր չէ բնության զարգացումը տանել ցանկալի
հունով: Եվ եթե առանց այդ ամենը իմանալու է մարդը ծավալում իր տնտեսական
գործունեությունն աշխարհագրական թաղանթում, ապա նշանավոր աշխարհագրագետ
Դ. Լ. Արմանդի դիպուկ բնորոշմամբ. «Անտեղյակ մարդկանց ներխուժումը բնության
պատճառական նուրբ կապերի ոլորտի մեջ նման կլինի իշամեղուների ներխուժմանը
սարդոստայնի մեջ»:
Աշխարհագրական թաղանթի մյուս հիմնական հատկանիշը ռիթմիկությունն է:
Ռիթմիկություն ասելով՝ հասկանում ենք միանման երևույթների կրկնությունը
ժամանակի մեջ: Նման երևույթի ամեն մի կրկնություն արտաքնապես է միայն նման, իսկ
իրականում այն էությամբ զգալիորեն տարբերվում է իր նախորդից: Առանց այդպիսի
փոփոխության զարգացում հնարավոր չէ: Ռիթմիկությունը հատուկ է թաղանթը կազմող
բոլոր բաղադրամասերին: Ռիթմիկություն ունեն քարոլորտում` սեյսմիկ երևույթները,
հրաբխականությունը, լեռնակազմական գործընթացները, մթնոլորտում դիտվող
գործընթացները` ջերմաստիճանի, տեղումների, ճնշման փոփոխությունները,
ջրոլորտում` ջրատարողությունը և լճերի մակարդակի տատանումները, սառցադաշտերի
ընդարձակումը և նահանջը, կենսոլորտում` բույսերի և կենդանիների աճն ու
զարգացումը:
Առանձնացնում են ռիթմիկության երկու տեսակ` պարբերական (կանոնավոր) և
ցիկլային (փոփոխական):
Պարբերական ռիթմերը կրկնվում են որոշակի ժամանակամիջոցից հետո: Այդպիսինն
են, օրինակ, իր առանցքի շուրջը կամ Արեգակի շուրջը Երկրի պտույտի հետ կապված
ռիթմիկ երևույթները: Ցիկլային ռիթմերը, փոփոխական են, որոշակի պարբերություն
չունեն: Դրանցից են կլիմայական փոփոխությունները, սառցապատումները:
Ցիկլային ռիթմերն ունեն տևողության միջինացված արժեք: Օրինակ՝ Արեգակի
ակտիվության ցիկլերի միջին տևողությունը 11 տարի է, բայց դրանց միջև ընկած
ժամանակահատվածը կարող է տևել 1–14 տարի:
Ըստ տևողության՝ տարբերում են օրական, տարեկան, ներդարավոր (մի քանի տարուց
մինչև տասնամյակներ), գերդարավոր (չափում են հազարամյակներով, տասնյակ և
հարյուրավոր հազարամյակներով), երկրաբանական (կրկնվում են միլիոնավոր տարիներ
հետո) ռիթմեր: Օրական ռիթմերն աշխարհագրական թաղանթում երևույթների
փոփոխություններն են, որոնք կապված են գիշերվա և ցերեկվա հերթափոխության հետ:
Տարեկան ռիթմերը աշխարհագրական թաղանթում արտահայտվում են տարվա
եղանակներից կախված՝ լանդշաֆտներում դիտվող փոփոխությունների կանոնավոր
կրկնությամբ: Ներդարավոր ռիթմերից առավել լավ ուսումնասիրված են 11 և 20–50
տարին մեկ կրկնվող ռիթմերը: Սրանցից 11 տարվա տևողություն ունեն
արևաերկրաֆիզիկական ծագման ռիթմերը, որոնք պայմանավորված են Արեգակի
ակտիվության տատանումներով: 30–35 տարվա ընթացքում խոնավ և զով տարիների
շարքը փոխվում է տաք և չոր տարիների շարքի: 20–50 տարի պարբերությամբ ռիթմերը
գոյություն ունեն նաև գետերի ու լճերի ջրապարունակության, լեռնային սառցադաշտերի
հնէաշխարհագրական ռեժիմում: Գերդարավոր ռիթմերից առանձնապես լավ
արտահայտված են 1800–1900 տարի տևողությամբ կլիմայական ռիթմերը: Այդպիսի
ռիթմերի ծագման պատճառը, գոյություն ունեցող տեսակետների համաձայն, Երկիր–
Արեգակ–Լուսին համակարգում մարմինների փոխդասավորության բնույթն է: Այսպես,
եթե այդ երեք մարմինները գտնվում են նույն հարթության մեջ և նույն ուղղության վրա,
ընդ որում՝ Երկիրն այդ ժամանակ գտնվում է արևամոտ կետում, իսկ Լուսինը` Արեգակի
և Երկրի միջև, ապա նման իրավիճակում Երկրի ամբողջ զանգվածում կուժեղանա
մակընթացությունը, որն առավել մեծ չափերով կարտահայտվի օվկիանոսների խոր ջրերի
վեր բարձրացմամբ, որը և կառաջացնի խոնավ, մեղմ ու զով կլիմայական իրադրություն:
Կլիմայական պայմանների նման ռիթմիկ տատանումներն, անշուշտ, իրենց
ազդեցությունն են ունենում աշխարհագրական թաղանթի բոլոր բաղադրամասերի վրա:
Երկրաբանական ցիկլերը առավել երկարատև պարբերություն ունեցող երևույթների
կրկնություններն են: Գտնում են, որ այդպիսի ռիթմերի պատճառը երկրագնդի ընդերքում
տեղի ունեցող երկրաբանական գործընթացներն են՝ չբացառելով նաև այդ գործընթացում
աստղաբաշխական գործոնների դերը: Երկրաբանական ամենաերկար ցիկնելն ունեն
165–180 մլն տարի պարբերություն և, ըստ երևույթին, համընկնում են արեգակնային
համակարգության` գալակտիկական տարվա տևողության հետ (200–230 մլն տարի):
Գալակտիկական տարին Գալակտիկայի շուրջը արեգակնային համակարգության
կատարած մեկ լրիվ պտույտի ժամանակամիջոցն է: Բնության ռիթմերի ուսումնասիրումը
և բացահայտումը կարևոր է աշխարհագրական թաղանթում տեղի ունեցող
գործընթացները կանխատեսելու և գիտական ու գործնական հարցերում ճիշտ
կողմնորոշվելու համար:

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԱՇԽԱՐՀԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Աշխարհագրությունը յուրահատուկ տեղ է զբաղեցնում գիտությունների ամբողջական համակարգում: Երկրի մակերևույթի ուսումնասիրությամբ, աշխարհագրությունից բացի, զբաղվում են նաև երկրաբանությունը, կենսաբանությունը, տնտեսագիտությունը և բազմաթիվ այլ գիտություններ: Դրանք ուսումնասիրում են երկրագնդի առանձին ոլորտները կամ բաղադրիչները: Օրինակ՝ երկրաբանությունն ուսումնասիրում է քարոլորտը, կենսաբանությունը` կենսոլորտը, տնտեսագիտությունը` մարդկային հասարակության տնտեսական ոլորտը և այլն:

Աշխարհագրության խնդիրն է տարածության և ժամանակի մեջ ուսումնասիրել՝

ա) բնությունը, (բնական զոնա, բնական լանդշաֆտ և այլն),

Բ) հասարակությունը, (տնտեսական շրջան, տարաբնակեցման համակարգ և այլն),

գ) բնության, (մարդածին լանդշաֆտ, ջրամբար և այլն):

Ընդհանուր աշխարհագրությունը ձևավորվում և զարգանում է երեք հիմնական ուղղություններով: Առաջինը բնության և հասարակության փոխազդեցության ուսումնասիրման ու վերլուծության ուղին է: Մի կողմից ուսումնասիրվում են հասարակության զարգացման ու տարածքային կազմակերպման վրա բնական միջավայրի ազդեցությունները , մյուս կողմից` բնական միջավայրի վրա հասարակության ազդեցությունները: Երկրորդը բնական և հասարակական երևույթների տարածքային վերլուծության ուղին է: Ուսումնասիրվում են այդ երևույթների տարածքային կազմակերպման ընդհանուր գծերն ու օրինաչափությունները: Երրորդը երկրագրական և տարածաշրջանային վերլուծության ուղին է: Համալիր ուսումնասիրվում են երկրների և տարածաշրջանների բնությունն ու հասարակությունը՝ իրենց բաղադրիչներով:

Աշխարհագրության գիտական հետազոտությունների մեթոդները կարելի է խմբավորել հետևյալ կերպ:
1. Համագիտական մեթոդներ. նկարագրական, մաթեմատիկական, համակարգային և այլն: Կիրառելի են գիտության բոլոր ճյուղերում:
2. Կոնկրետ գիտական մեթոդներ. կիրառվում են գիտության որոշակի ճյուղերում:
Օրինակ՝ բնական աշխարհագրության համար՝ երկրաֆիզիկական, հնէաաշխարհագրական, իսկ հասարակական աշխարհագրության համար` վիճակագրական, տեխնիկատնտեսական մեթոդները:
3. Տեղեկույթի ստացման մեթոդներ. տվյալների հավաքման տեխնիկական միջոցներ ու գործողություններ: Օրինակ՝ լաբորատոր, հեռաչափական դիստանցիոն, դաշտային դիտարկումների, հարցաթերթային հարցումների մեթոդները:
4. Տեղեկույթի էմպիրիկ (փորձային) և տեսական ընդհանրացումների մեթոդներ. դասակարգման, շրջանացման, քարտեզագրման, գնահատման, համեմատական մեթոդները և այլն:
5. Տեղեկույթի մշակման մեթոդներ. տեղեկույթի մշակումը, պահպանումն ու փոխանցումը համակարգիչների օգտագործմամբ: