Վահան Տերյան Սարի ետևում շողերը մեռան.․․

Սարի ետևում շողերը մեռան.
Անուշ դաշտերը պատեց կապույտ մեգ.
Տխուր երեկոն զարկել է վրան.
— Սիրտըս կարոտով կանչում է քեզ՝ ե՛կ։

Խորհրդավոր է երկինքն երազուն.
Վարսաթա՜փ ուռի, դողդոջո՜ւն եղեգ.
Արծաթ խոսքերով աղբյուրն է խոսում.
—Սիրտըս կարոտով կանչում է քեզ՝ ե՛կ։

Ծաղիկներն ահա քնքուշ փակվեցին,
Բացվեցին երկնի ծաղիկներն անհաս.
Սև տագնապները իմ սիրտը չցրին.
— Արդյոք ո՞ւր ես դու, իմ անուշ երազ։

Սիրտ իմ, այդ ո՞ ւմն ես դու իզուր կանչում,
Տե՛ս՝ գիշերն անցավ, աստղերը մեռան,
Մենավոր իմ սիրտ, մոլորված թռչուն,
Կարոտիդ կանչը չի հասնի նրան…

1908

Վ ․ Տերյան ՏԽՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սահուն քայլերով, աննշմար, որպես քնքուշ մութի թև,

Մի ըստվեր անցավ ծաղիկ ու կանաչ մեղմիվ շոյելով.
Իրիկնաժամին թփերն օրորող հովի պես թեթև
Մի ուրու անցավ, մի գունատ աղջիկ ճերմակ շորերով…

Արձակ դաշտերի ամայության մեջ նա մեղմ շշնջաց,
Կարծես թե սիրո քնքուշ խոսք ասաց նիրհող դաշտերին.—
Ծաղիկների մեջ այդ անուրջ կույսի շշուկը մնաց
Եվ ծաղիկները այդ սուրբ շշուկով իմ սիրտը լցրին…

1908

Իմ տխրությունը

Տխրությունս կարող է պայմանավորված լինել օրվա տրամադրության հետ, հիշողության, միգուցե նաև ապագայի հետ։ Երբ տրամադրություն չեմ ունենում այդ օրը տխուր եմ անցկացնում։ Սակայն երբ ընկերուհիներիս հետ եմ լինում, կարողանում են տրամադրությունս բարձրացնել, բայց միայնակակ ժամանակ մեկ է սկսում եմ կրկին տխրել։ Այսպիսով տխրությունս կապված է տրամադրությանս հետ, իսկ տրամադրություն կարող եմ չունենալ չնչին բանի հետևանքով։ Տխրությանս պատճառը կարող է նաև հանդիսանալ հիշողությունը։ Երբ անցյալում մի օր ինչ֊ոչ վատ պահ է եղել և ես սկսում եմ հիշել ու տխրել։ Ամեն պահ կյանքում կարևոր է և այդ իսկ պատճառով պետք է ճիշտ ապրել կյանքում, որպիսզի վատ օր չունենանք, չտխրենք, չարտասվենք։ Սակայն պահ է գալիս երբ սկսում եմ մտածել ապագայի մասին ու էլի տխրում։ Միգուցե բոլորի համար տարօրինակ լինի սա, սակայն իմ հետ շատ են լինում նման դեպքեր։ Միգուցե մտածեմ այնպիսի դեպք երբ երկիրը կվերանա։Կամ ավելի մեղմը, երբ ընկերներիս հետ այլևս չկարողանամ չփվել։

Տխրության մասին կարող ենք շատ խոսել, սակայն չպետք է մոռանանք, որ ուրախությունը ավելի մեծ չափաբաժին պետք է լինի մեր կյանքի։

Վահան Տերյան

Վահան Տերյանը XX դարասկզբի արևելահայ պոեզիայի նոր սերնդի առաջնորդն է: Գրական ուղին սկսելով որպես սիմվոլիստ գրող՝ այնուհետև ստեղծել է հոգեբանական ռեալիզմի իր ոճը:

Վահան Տերյանը (Տեր-Գրիգորյան) ծնվել է 1885 թվականի հունվարի 28-ին (փետրվարի 9) Ջավախքի Գանձա գյուղում: Նախնական կրթությունն ստացել է իր ծննդավայրի ծխական, ապա Ախալքալաքի քաղաքային դպրոցում: Սովորել է նաև Թիֆլիսի պետական գիմնազիայում: 1899 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի երրորդ դասարանը:

 

1906 թվականին ավարտելով ճեմարանը՝ ուսումնառությունը շարունակել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետում: 1913-1917թթ. սովորել է նաև Պետերբուրգի համալսարանի արևելագիտության ֆակուլտետում:

 

Ապրելով բուռն ու անհանգիստ կյանքով լեցուն մեծ քաղաքներում՝ Տերյանն այրվում էր ժամանակի հասարակության ճակատագրով, արձագանքում այստեղ խմորվող ու հորձանք տվող սոցիալական, քաղաքական իրադարձություններին:

Նրան թվում էր, թե Ռուսաստանում կատարված հեղափոխությունը կարող է փրկել իր ժողովրդին ֆիզիկական բնաջնջումից, սոցիալական անարդարություններից և իր կյանքի վերջին ճիգերով նվիրվում է հեղափոխության արգասիք նոր իրականությանը: Ֆիզիկապես հյուծված ու անբուժելի հիվանդությամբ տառապող բանաստեղծն իրականացնում է ազգային հարցերին վերաբերող պետական կարևոր հանձնարարություններ:
Նման մի հանձնարարությամբ 1920 թվականին նա Մոսկվայից մեկնում է Միջին Ասիա և ճանապարհին վախճանվում իր հայրենիքից հեռու՝ Օրենբուրգ քաղաքում: Տերյանի ապրած դժվարին տարիներին հատկապես ողբերգական էր հայ ժողովրդի, մասնավորապես՝ արևմտահայերի վիճակը: Դրված էր դարերի հեռուներից եկող Հայաստանի (Նաիրի երկրի) լինել-չլինելու հարցը:
Այնուհանդերձ, նուրբ ու զգայուն հոգու տեր բանաստեղծն իր մեծ նախորդի՝ Թումանյանի պես չկորցրեց իր հույսն ու հավատը սեփական ժողովրդի ապագայի նկատմամբ՝ խորապես գիտակցելով, որ մարդկային զգացմունքներից գերագույնը հայրենիքի նկատմամբ ունեցած սերն է:

Բարեկենդան

Հովհաննես Թումանյան

ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆԸ

Ժամանակով մի մարդ ու մի կնիկ են լինում։

Էս մարդ ու կնիկը իրար հավանելիս չեն լինում։

Մարդը կնկանն է ասում հիմար, կնիկը մարդուն, ու միշտ կռվելիս են լինում։

Մի օր էլ մարդը մի քանի փութ եղ ու բրինձ է առնում, տալիս մշակի շալակը, տանում տուն։

Կինը բարկանում է.

— Ա՛յ, որ ասում եմ հիմար ես, չես հավատում, էսքան եղն ու բրինձը միանգամից ինչի՞ համար ես առել բերել, հորդ քե՞լեխն ես տալիս, թե տղիդ հարսանիքն ես անում։

— Ի՞նչ քելեխ, ի՞նչ հարսանիք, այ կնիկ, ի՛նչ ես խոսում, տար պահի, բարեկենդանի համար է։

Կինը հանգստանում է, տանում է պահում։

Անց է կենում միառժամանակ, էս կնիկը սպասում է, սպասում է, բարեկենդանը գալիս չի։ Մի օր էլ շեմքումը նստած է լինում, տեսնում է մի մարդ վռազ-վռազ փողոցով անց է կենում։ Ձեռը դնում է ճակատին ու ձեն տալի.

— Ա՛խպեր, ա՛խպեր, հալա մի կանգնի։

Տղեն կանգնում է։

— Ա´խպեր, բարեկենդանը դու հո չե՞ս։

Անցվորականը նկատում է, որ էս կնկա ծալը պակաս է, ասում է՝ հա՛ ասեմ, տեսնեմ ինչ է դուրս գալի։

— Հա, ես եմ բարեկենդանը, քույրիկ ջան, ի՞նչ ես ասում։

— Էն եմ ասում, որ մենք քո ծառան հո չենք, որ քո եղն ու բրինձը պահենք։ Ինչ որ պահեցինք, հերիք չէ՞… չես ամաչո՞ւմ… Ընչի՞ չես գալի քո ապրանքը տանում…

— Դե էլ ի՜նչ ես նեղանում, քույրիկ ջան, ես էլ հենց դրա համար եմ եկել, ձեր տունն էի ման գալի, չէի գտնում։

— Դե արի տար։

Էս մարդը ներս է մտնում, սրանց եղն ու բրինձը շալակում ու կրունկը դեսն է անում, երեսը դեպի իրենց գյուղը։

Մարդը գալիս է տուն, կնիկն ասում է.

— Հա , էն բարեկենդանն եկավ, իր բաները իրեն սևցրի տարավ։

— Ի՞նչ բարեկենդան… ի՞նչ բաներ…

— Ա՛յ էն եղն ու բրինձը… Մին էլ տեսնեմ՝ վերևից գալիս է. մեր տունն էր ման գալի, կանչեցի, մի լավ էլ խայտառակ արի, շալակը տվի տարավ։

— Վայ քու անխելք տունը քանդվի, որ ասում եմ հիմար ես՝ հիմար ես էլի… Ո՞ր կողմը գնաց։

— Այ էն կողմը։

Էս մարդը ձի է նստում, ընկնում բարեկենդանի ետևից։

Ճանապարհին բարեկենդանը ետ է մտիկ անում, տեսնում է՝ մի ձիավոր քշած գալիս է։ Գլխի է ընկնում, որ սա էն կնկա մարդը պետք է լինի։

Գալիս է հասնում իրեն։

— Բարի օր, ախպերացու։

— Աստծու բարին։

— Հո էս ճամփովը մարդ չի անցկացա՞վ։

— Անցկացավ։

— Ի՞նչ ուներ շալակին։

— Եղ ու բրինձ։

— Հա, հենց էդ եմ ասում։ Ի՞նչքան ժամանակ կլինի։

— Բավականին ժամանակ կլինի։

— Որ ձին քշեմ՝ կհասնե՞մ։

— Ո՞րտեղից կհասնես, դու ձիով, նա ոտով։ Մինչև քու ձին չորս ոտը կփոխի՝ մի՜ն, երկո՜ւ, երե՜ք, չո՜րս, նա երկու ոտով մե´կ-երկո´ւ, մե´կ-երկո´ւ, մե´կ-երկո´ւ, շուտ-շուտ կգնա, անց կկենա։

— Բա ի՞նչպես անեմ։

— Ինչպես պետք է անես, ուզում ես, ձիդ թող ինձ մոտ, դու էլ նրա պես ոտով վազի, գուցե հասնես։

— Հա՜, էդ լավ ես ասում։

Վեր է գալիս, ձին թողնում սրա մոտ ու ոտով ճանապարհ ընկնում։ Սա հեռանում է թե չէ, բարեկենդանը շալակը բարձում է ձիուն, ճամփեն ծռում, քշում։

Էս մարդը ոտով գնում է, գնում, տեսնում է չհասավ, ետ է դառնում։ Ետ է դառնում, տեսնում՝ ձին էլ չկա։ Գալիս է տուն։ Նորից սկսում են կռվել, մարդը եղ ու բրնձի համար, կնիկը ձիու։.

Մինչև օրս էլ էս մարդ ու կնիկը կռվում են դեռ։ Սա նրան է ասում հիմար, նա սրան, իսկ բարեկենդանը լսում է ու ծիծաղում։

Վիլյամ Սարոյան, «Ծննդյան տոներից երեք օր հետո»:

Վեց տարեկան ու արդեն երեք ամսական Դոնալդ Իֆոն կանգնել էր 3-րդ պողոտայի և 37 – րդ փողոցի անկյունում, որտեղ նրա բարկացած հայրիկը՝ Հարին, մի ժամ առաջ պատվիրել էր մի րոպե սպասել մինչև ինքը մտնի խանութ ու որոշ բաներ առնի Ալիսի համար, որը հիվանդ պառկած էր, անընդհատ հազում էր ու լաց լինում: Ալիսը երեք տարեկան էր և ամբողջ գիշեր բոլորին արթուն էր պահել: Դոնալդի բարկացած հորը՝Հարիին այդ աղմուկ-աղաղակը բոլորովին դուր չէր եկել, ու նա ամեն ինչի մեղքը գցել էր մայրիկի վրա: Մայրիկի անունը Մէյբլ էր: ՛՛Մէյբլ Լուիզա Աթքինզ Ֆերնանդես, նախքան Հարի Իֆոյի հետ ամուսնանալս՛՛, մի անգամ տղան լսեց, որ մայրն այդպես ասաց իրենց խոհանոցի կոտրված ապակին փոխող մարդուն: ՛՛Ամուսինը մոր կողմից կիսով չափ հնդկացի է, ես էլ հորս կողմից եմ կիսով չափ հնդկացի: Ճիշտ է, Ֆերնանդեսը ավելի շուտ իսպսնսցու կամ մեքսիկացու ազգանուն է, քան հնդկացու, բայց մեկ է՝ հայրս կիսով չափ հնդկացի էր: Չնայած մենք երբեք նրանց մեջ չենք ապրել, ինչքան կիսով չափ հնդկացիներից ոմանք են անում: Միշտ էլ ապրել ենք մեծ քաղաքներում՛՛:
Տղան բանվորական լայն շալվար էր հագել ու մի հին, վանդակավոր պիջակ, որը հոր վրայով փոքրացել էր և կարող էր տղային վերարկուի տեղ ծառայել, եթե նրա հագին այդքան անշնորհք չնստեր: Ուղղակի պիջակի թևերն էին կարճացրել, որպեսզի տղայի վրա մի կերպ հարմարեցնեն և ուրիշ ոչինչ: Բայց գրպաններն այնքան կախ էին, որ տղան անվերջ ձեռքերը շփում էր տաքանալու համար: Արդեն առավոտյան ժամը տասնմեկն էր:

Դոնալդի հայրիկը մտել էր խանութ, շուտով դուրս կգար, և նրանք տուն կգնային, մայրիկը կաթ ու դեղ կտար Ալիսին, և Ալիսը էլ լաց չէր լինի ու հազա, և մայրիկն ու հայրիկը էլ չէին կռվի ու գոռգոռա:
Այդ խանութ ասվածը ոմն Հեգըրթիինն էր: Երկու մուտք ուներ՝ մեկը պողոտայի անկյունից, մյուսը կողքի՝ 37-րդ փողոցից: Հարի Իֆոն ներս մտնելուց հինգ րոպե հետո դուրս էր եկել հենց 37-րդ փողոցի մուտքով: Նա չէր մոռացել իրեն սպասող տղային, պարզապես ուզեցել էր մի պահ անջատվել ամեն ինչից՝ թե տղայից, թե մնացած բոլորից: Ընդամենը մի կում հացի օղի էր խմել, որն իմիջիայլոց, շատ թանկ էր նստել: Ախր քսանհինգ սենթ էր վճարել, իսկ դա անաստված թանկ է մի պստիկ բաժակ հացի օղու դիմաց: Նա մի շնչով դատարկել էր բաժակը, շտապ դուրս եկել ու քայլել- գնացել՝ միտք ունենալով մի քանի րոպեից հետ գալ, վերցնել տղային, հետո ուտելիք ու դեղ առնել և վերադառնալ տուն, որ տեսնի, թե ինչ կարելի է անել իր փոքրիկ աղջկա հիվանդության համար, բայց ինչպես էր պատահել, կամա, թե ակամա, քայլելով հեռացել էր:
Վերջիվերջո, Դոնալդը ներս մտավ խանութ ու միանգամից նկատեց, որ սա իր տեսած խանութներից ոչ մեկին նման չի: Սպիտակ պիջակով մարդը նայեց նրան ու ասաց.

  • Քեզ չի կարելի էստեղ մտնել: Գնա տուն:
  • Ուր է հայրիկս:
  • Էս տղայի հայրիկը ներսն է, — ձայն տվեց մարդը, և ներսում եղածները՝ ուղիղ յոթ տղամարդ, շուռ եկան ու նայեցին Դոնալդին: Միայն մի պահ նայեցին, հետո նորից անցան խմելուն ու զրուցելուն:
  • Քո հայրիկն էստեղ չի, — ասաց մարդը, — ով էլ որ լինի:
  • Հարին է, — ասաց Դոնալդը, — Հարի Իֆոն:
  • Ես Հարի Իֆո անունով ոչ մեկի չգիտեմ: Դե, գնա տուն:
  • Նա ասաց, որ մի րոպե դրսում սպասեմ:
    -Հա հասկացանք: Էհ, էստեղ հազար ու մի մարդ է մտնում խմելու, հետո թողնում գնում: Երևի նա էլ է էդպես արել: Եթե քեզ ասել է, որ դրսում սպասես, ավելի լավ է դրսում սպասես: Քեզ էստեղ չի կարելի մնալ:
  • Դրսում ցուրտ է, — ասաց բարմենը: Բայց էստեղ քեզ չի կարելի մնալ: Կամ հորդ պատվիրածի պես՝ դրսում սպասիր, կամ էլ գնա տուն:
  • Չգիտեմ ոնց գնամ, — ասաց տղան:
  • Ձեր հասցեն գիտես:
    Տղան ակնհայտորեն չհասկացավ հարցի իմաստը, ուստի բարմենը փորձեց հարցն այլ ձևով տալ:
    -Ձեր տան համարն ու փողոցի անունը գիտես:
    -Չէ: Մենք քայլելով եկանք: Եկանք՝ դեղ առնենք Ալիսի համար: Հա, հասկասանք, — համբերությամբ ասաց բարմենը: — Հասկացանք, որ դրսում էլ ցուրտ է, բայց մեկ է՝ լավ կանես էստեղից դուրս գաս: Փոքր տղաները էստեղ մտնելու իրավունք չունեն:
    Հիվանդոտ տեսքով, մոտ վաթսուն տարեկան մարդ՝ համարյա հարբած ու կիսամեռ, վեր կացավ սեղանից ու մոտեցավ բարմենին.
    -Ես ուրախությամբ տղային տուն կտանեմ, եթե նա կարողանա ճանապարհը ցույց տալ:
    -Գնա նստիր, — ասաց բարմենը: — Տղան ճանապարհը չգիտի:
    -Միգուցե գիտի, — ասաց մարդը: Ես էլ եմ երեխեքի տեր, իսկ փողոցը փոքր տղայի տեղը չէ: Ես ուրախությամբ նրան տուն կտանեմ՝ մոր մոտ:

-Հասկացանք, — ասաց բարմենը: Բայց գնա նստիր:
-Ես քեզ տուն կտանեմ, որդիս, — վրա բերեց ծերուկը:
-Ասացինք՝ նստիր, — գրեթե գոռաց բարմենը, ու ծերուկը մնաց շվարած:
-Լսիր դու ինձ ինչի տեղ ես դնում, կամացուկ ասաց նա: — Տղան վախեցել է, մրսել ու մորն է ուզում:
-Ինչ կլինի նստես, — ասաց բարմենը: — Ես տղայի մասին ամեն ինչ էլ գիտեմ: Բայց դու չէ, որ պիտի նրան տուն տանես:
-Ախր մեկնումեկը պիտի նրան տուն տանի՝ մոր մոտ, — կամացուկ ասաց ծերուկն ու զկռտաց: Նրա հագին այնպիսի հնամաշ ու ճմռթված շորեր էին, որ բարմենը համոզված էր՝ դրանք հաստատ ինչ-որ բարեգործական հիմնարկից են սրան բաժին ընկել: Երևի գրպանում էլի մի երեսուն-քառասուն սենթ կունենար գարեջրի համար, դա էլ, ամենայն հավանականությամբ, մուրալով էր ձեռք գցել:
-Ծննդյան տոներից ընդամենը երեք օր է անցել, — շարունակեց ծերուկը: — Էնքան էլ շատ չի, որ մեզնից ամեն մեկը իրեն թույլ տա մոռանալ, թե փոքրիկ տղային պիտի օգնել տուն հասնի:
-Հը, ինչ է պատահել, — նստած տեղից հարցրեց մի ուրիշ խմող:
-Ոչ մի բան, — ասաց բարմենը: — Էս տղայի հայրը պատվիրել է, որ դրսում իրեն սպասի, եղած-չեղածն էդ է: Բարմենը դարձավ Դոնալդ Իֆոյին: — Եթե չգիտես, թե ոնց տուն հասնես, ուրեմն հորդ պատվիրածի պես՝ դրսում սպասիր, քիչ հետո նա կգա ու քեզ տուն կտանի: Դե, գնա, դուրս արի էստեղից:
-Տղան դուրս եկավ ու նորից կանգնեց այնտեղ, ուր մի ժամից ավել արդեն կանգնած սպասել էր: — Ծերուկը փորձեց գնալ տղայի հետևից:
Բարմենը դուրս թռավ իր տեղից, հասավ ծերուկին, պտուտադռան մոտ բռնեց ուսերից, թափով հետ շրջեց ու բերեց աթոռին նստեցրեց:
-Այ էսպես, նստիր, — ասաց նա հանգիստ: — Դու էիր մնում, որ տղայի հոգսը քաշես: Դու քո հոգսը քաշիր: Ես կհետևեմ, որ տղային բան չպատահի:
-Լսիր, դու ինձ ինչի տեղ ես դնում, — նորից ասաց ծերուկը:
Պտուտադռան մոտ կանգնած ու աչքը դուրսը, որպեսզի փողոցը վերից վար տեսնի, բարմենը՝ մի կարճլիկ, ծանրամարմին իռլանդացի, ոչ հազիվ էր հիսունը բոլորել, շուռ եկավ ու ասաց.
-Էս վերջերս քեզ հայելում նայել ես: Դու տղայի ձեռքը բռնած՝ մինչև մոտակա անկյունն էլ չես հասնի:
-Էդ ինչի, — զարմացավ ծերուկը:
-Որովհետև ոչ հայրիկի ես նման, ոչ պապի, ոչ բարեկամի, ոչ էլ չգիտես թե ում:
-Ախր ես էլ եմ երեխեքի տեր, — ասած ծերուկը խեղճացած:
-Հասկացանք, — ասաց բարմենը: — Բայց տեղդ սուս -փուս նստիր: Որոշ մարդկանց իրավունք է հասնում, որ երեխեքին բարություն անեն, որոշ մարդկանց էլ՝ չէ, էդքան բան:
Նա մի շիշ գարեջուր բերեց ու դրեց ծերուկի սեղանին՝ սրա դատարկ բաժակի կողքին:
Էս շիշն իմ հաշվին, — ասաց: — Ինձ իրավունք է հասնում, որ ինձ պես բարեկամներին մեկ-մեկ բարություն անես, բայց քեզ իրավունք չի հասնում մի փոքրիկ տղայի բարություն անել, երբ նրա հայրը հաստատ էստեղ մոտերքում է:
Տեղդ սուս – փուս նստիր ու գարեջուր խմիր:

-Պետքս չի քո կեղտոտ գարեջուրը, — ասաց ծերուկը: — Դու ինչացու ես, որ քո կեղտոտ պանդոկում ինձ գերի պահես:
-Սուս – փուս նստիր, մինչև տղայի հայրը գա ու նրան տուն տանի, իսկ դրանից հետո, թե սիրտդ կուզի, կարող ես էստեղից վազեվազ էլ գնալ:
-Ես հիմա եմ ուզում գնալ, — ասաց ծերուկը: — Աշխարհում ոչ մեկից միտք չունեմ վիրավորանքներ կուլ տալ: Եթե քեզ մի երկու բան պատմեի, թե ով եմ, ինչ եմ, դու էլ էդ ձևով հետս չէիր խոսի, գիտեմ:
-Դե լավ, — ասաց բարմենը: Նա չէր ուզում գործը բարդացնել, չէր ուզում գլխացավանքի մեջ ընկնել, ու զգում էր, որ տեղի տալով, երևի կարողանա ծերուկի մտքից վանել տղային անպայման օգնելու ցանկությունը: — Շատ լավ, մի երկու բան պատմիր, թե դու ով ես, ինչ ես, ու միգուցե ես իրոք էլ էս ձևով հետդ չխոսեմ:
-Ասում եմ՝ չես խոսի, էլի, — վրա բերեց ծերուկը:
-Բարմենը ուրախացավ՝ տեսնելով, որ ծերուկը գարեջուր է լցնում իր բաժակի մեջ:
Հայացքը չէր կտրում նրանից. Ծերուկը բաժակի մեկ երրորդը պարպեց ու հետո ասաց.
-Իմ ազգանունը Էլգեյլեր է, այ թե ինչ:
Ծերուկն էլ խմեց, իսկ բարմենը սպասում էր, որ խոսքը շարունակի: Նա հիմա վաճառասեղանի ծայրում էր կանգնել, որ աչքը փողոցում սպասող տղայի վրա պահի: Տղան ցրտից ձեռքերն էր շփում, բայց ընդհանուր առմամբ, ամեն ինչ լավ էր: Ըստ երևույթին, նա հազար տեսակ նեղ օրեր էր տեսել ու արդեն կոփվել, և փողոցում այդպես հորը սպասելը նրա համար այնքան էլ սարսափելի չէր: -Էլգեյլեր, — կրկնեց ծերուկն ու քթի տակ շարունակեց խոսել: Բարմենը չէր լսում, թե նա ինչ է ասում, բայց դա կարևոր էլ չէր, որովհետև գիտեր՝ ծերուկի կողմից արդեն վտանգ չի սպառնում: Նա նորից խորասուզվել էր ինքն իր մեջ, ամբողջովին իր սեփական աշխարհում էր:
Մի կին, որ վերջին շաբաթվա ընթացքում ամեն օր կեսօրին այս բարն էր գալիս, ներս մտավ կապը վզին մի պստիկ շան հետ ու ասաց.
-Էստեղ՝ դիմացը, մի փոքրիկ տղա է ցրտին կանգնած սպասում: Ում տղան է, դե:
Կինը դնովի ատամները սեղմեց ու հայացքը սահեցրեց խմողների վրայով, իսկ շունը պտտվում էր կնոջ ոտքերի մոտ՝ քիչ-քիչ ընտելանալով ներսի տաքությանը:
-Ամեն ինչ կարգին է, — ասաց բարմենը: Նրա հայրը գործով տեղ է գնացել:
Մի երկու րոպեյից կգա:
էհ, լավ կլիներ իսկապես մի երկու րոպեից գար, — ասաց կինը:
Իմ ամենաչսիրած բանն է, որ հայրը տղային փողոցում է թողնում:
-Էլգեյլեր, — շուռ եկավ ծերուկն ու ազդարարեց իր ամբողջ ձայնով:
-Ինչ ասացիր, հարբած անբան, մի սրան տես՝ ծեր էլ մարդ է, — բորբոքվեց կինը: Նրա շունը վզի կապը ձգելով՝ հարձակվեց ծերուկի վրա ու մի քանի անգամ հաչեց:
-Կարիք չկա անհանգստանալ, — վրա բերեց բարմենը քաղաքավարությամբ: — Նա ուղղակի իր ազգանունն ասաց:

  • Հա, լավ է, որ ուրիշ բան չասաց, — ավելացրեց կինը՝ դնովի ատամները կրկին սեղմելով:

Շունն էլ փոքր – ինչ խաղաղվեց, բայց ներսի տաքությունից դեռ շարունակում էր դեսուդեն պտտվել: Նրա հագին վերարկուանման մի բան կար, որը տիրուհին միշտ էլ ցուրտ եղանակին կապիչներով ամրացնում էր վրան, բայց ինչ օգուտ, վերարկուն շան ոտքերը չէր ծածկում, իսկ ոտքերը ամենամրսկան տեղն են:
Բարմենը մի բաժակ գարեջուր լցրեց կնոջ համար, և նա վաճառասեղանի մոտ կանգնած՝ սկսեց խմել: Հետո բարձրացավ ու նստեց կլոր աթոռիկին՝ ավելի հարմար տեղավորվելու համար, իսկ շունը դադարեց պտույտներ տալուց ու շուրջն էր նայում:
Բարմենը մի շիշ գարեջուր էլ դրեց Էլգեյլերի սեղանին՝ էլի անվճար, և առանց խոսքի, առանց նույնիսկ մկ հայացք փոխանակելու, նրանք համաձայնության եկան, որ այս ձևով լեզու կգտնեն:
Մոտ երեսունհինգ տարեկան մի տղամարդ, որի դեմքն ու խնամքով կոկված բեղը բարմենին թեթևակի ծանոթ թվացին, ներս մտավ 37- րդ փողոցի մուտքից ու մի բաժակ ցորենի վիսկի պատվիրեց, և խմիչքը լցնելուց հետո, բարմենը շատ կամաց, որ ուրիշ ոչ ոք չլսի ասաց.
-Դրսում կանգնածը ձեր տղան է, հա:
Տղամարդը փոքրիկ գավակը մոտեցրել էր շուրթերին՝ առանց աչքերը վիսկիից կտրելու, բայց այդ հարցը լսելուն պես՝ հայացքը գցեց բարմենի վրա, հետո մի շնչով դատարկեց բաժակն ու անխոս շարժվեց դեպի դիմացի պատուհանը՝ տղային նայելու: Ի վերջո շրջվեց բարմենի կողմն ու գլուխը տարուբերեց: Մի բաժակ էլ վիսկի պատվիրեց, խմեց, հետո դուրս եկավ ու քայլեց, անցավ տղայի կողքից՝ նրա վրա հազիվ ուշք դարձնելով: Գարեջրի երկրորդ ձրի շիշը վերջացնելուց հետո Էլգեյլերն արդեն նստած տեղը ննջում էր, իսկ շնիկով կինը, սկսեց բարմենին իր շան մասին պատմել:
-Ծնված օրից Թիփին կողքիս է, — ասում էր նա, — և մենք անընդհատ միասին ենք: Ամեն մի վայրկյան:
-Տասներկուսն անց տասնհինգ բավական լավ հագնված, երեսունին մոտ, մի երիտասարդ մտավ ու շոտլանդական ընտիր վիսկի պատվիրեց, հետն էլ՝ սառույց ու մի կում ջուր, բայց տեղնուտեղն էլ ավելի ցածրորակ վիսկիով բավարարվեց և խմելուց հետո, ասաց.
-Հեռուստացույցն ուր է:
-Հեռուստացույց չունենք:
-Չունենք, — ուրախ-զվարթ հարցրեց երիտասարդը:

  • Բա էլ ինչ բար: Ես չգիտեի, որ Նյու Յորքում առանց հեռուստացույցի բար կա:
    Իսկ մարդիկ ինչ են նայում էստեղ, հը:
    -Մեր ունեցած – չունեցածը մի նվագարկիչ է:
    -Դե լավ, ինչ արած, — ասաց երիտասարդը:
  • Եթե ունեցած – չունեցածներդ դա է, ուրեմն դա է: Ինչ կուզեիք լսել:
    -Հարմարությանդ նայիր, — ասաց բարմենը:
    Երիտասարդը կարդաց ավտոմատ նվագարկիչի մեջ զետեղված ձայնագրությունների ցանկն ու հետո հարցրեց.
    -Ինչ կասես «Ղողանջուն զանգակների» մասին՝ Բենի Գուդմանի կատարմամբ:
    -Հարմարությանդ նայիր, — ասաց բարմենը:
    -Շատ լավ, — ասաց երիտասարդը՝ մի հինգ սենթանոց գցելով նվագարկիչի մեջ: — Թող «Ղողանջուն զանգակները»լինի:
    Ավտոմատը գործի ընկավ, իսկ երիտասարդը նորից նստեց վաճառասեղանի մոտ, և բարմենը նրա համար մի բաժակ էլ սառույցով վիսկի պատրաստեց: Երաժշտությունն սկսվեց, բայց մի պահ ականջ դնելուց հետո, երիտասարդն ասաց.
    -Է, սա «Ղողանջուն զանգակները» չի, ուրիշ բան է:
    -Սխալ համար ես սեղմել:
    -Ահ, — ասաց երիտասարդը սիրալիր, — ոչինչ: Ինչ անենք, ոչինչ: Սա էլ վատը չի:
    Տղան կրկին ներս մտավ, բայց նվագարկիչի հանած աղմուկը շատ բարձր էր, որպեսզի բարմենը կարողանար առանց գոռալու տղային դուրս անել, այնպես որ մոտեցավ նրան ու տարավ փողոց՝ էլի իր տեղը:
    -Ուր է հայրիկս, — ասաց Դոնալդ Իֆոն:
    -Հիմա ուր որ է, կգա: Դու էստեղ սպասիր:
    Սա շարունակվեց մինչև ժամը երկուսն անց կես, երբ սկսեց ձյուն գալ: Բարմենը մի հարմար պահ ընտրեց, որ դուրս գա ու տղային ներս բերի: Իսկ հետո գնում-գալիս էր խոհանոց, տղայի համար ուտելիք կրում: Տղան նստել էր մի արկղի վրա, վաճառասեղանի հետևում՝ կողմնակի աչքից հեռու և ուտում էր մի ուրիշ արկղի վրա գցած սեղանից:
    Ուտելուց հետո տղայի քունը սկսեց տանել, բարմենն էլ գարեջրի դատարկ արկղների վրա նրա համար անկողին պատրաստեց. Ներքնակի տեղ իր վերարկուն էր փռել, իսկ վերմակի տեղ՝ լվացքի զամբյուղից երեք հատ հին գոգնոց բերել ու իր դրսի պիջակը գցել: Բարմենն ու տղան ոչ մի բառ չէին փոխանակել՝ այն պահից ի վեր, երբ նա տղային ներս էր տարել և հիմա, քունը գլխին, պառկած՝ տղան միաժամանակ կարծես ժպտում էր ու հեծկլտում:
    Առավոտյան բարում խմողները արդեն գնացել էին: Նրանց հետ նաև Էլգեյլերն ու դնովի ատամներով և շնիկով կինը, ու մինչ տղան քնած էր, հաճախորդների կազմը մի անգամ էլ էր փոխվել:
    Հինգից տասնհինգ էր պակաս, երբ տղան արթնացավ ու տեղում նստեց: Քնից սթափվելով՝ բարմենին հիշեց, բայց նրանք էլի չխոսեցին: Տղան նստել էր, ասես տանը, իր անկողնում լիներ ու քիչ անց, մի տասը րոպե բաց աչքերով երազելուց հետո, ցած իջավ տեղից:
    Դրսում արդեն մութ էր, և ձյունն այնպես էր թափվում, ինչպես բքի ժամանակ է լինում: Տղան մի պահ նայեց ձյան փաթիլներին, իսկ հետո շրջվեց ու աչքերը բարձրացնելով՝ հառեց բարմենի երեսին:
    -Հայրիկս եկավ, — ասաց:
    -Դեռ չէ, — ասաց բարմենը:
    Նա ծնկի իջավ տղայի հետ խոսելու համար:
    -Մի քանի րոպեից ես գործս կվերջացնեմ, ու եթե դու կարենաս ձեր տան տեղը ցույց տալ, կփորձեմ քեզ տուն հասցնել:
    -Ուրեմն հայիկս չի եկել:
    -Չէ, չի եկել: Երևի մոռացել է, թե քեզ որտեղ է թողել:
    -Նա հենց էստեղ էլ ինձ թողեց, — ասաց տղան այնպիսի եղանակով, կարծես դա անհնար է մոռանալ:
  • Հենց էստեղ՝ դիմացը:
    -Գիտեմ:
    -Գիշերային հերթի բարմենը՝ սպիտակ պիջակը հագին, դուրս եկավ խոհանոցից ու նկատեց տղային:
    -Էս ով է, Ջոն: Քո երեխեքից է:
    -Հա, — ասաց բարմենը, որովհետև չէր ուզում պատահածը մյուս բարմենին պատմել:

-Էդ պիջակը որտեղից է ճարել:
-Տղան կծկվեց ու աչքերը հատակին գցեց:
-Իմ հին պիջակն է, — ասաց բարմենը: — Նա իհարկե, վերարկու ունի, բայց չգիտես ինչի էս պիջակն է սիրում:
-Տղան միանգամից աչքերը բարձացրեց ու ապշահար նայեց բարմենի երեսին:
-Հա, բոլոր երեխեքն էլ էդպես են, Ջոն, — ասաց գիշերային հերթի բարմենը: Միշտ ուզում են մեծերին նմանվել:
-Ճիշտ է, — ասաց մյուսը:
-Նա իր սպիտակ պիջակը հանեց, հագավ դրսի պիջակն ու վերարկուն և տղայի ձեռքը բռնեց:
-Բարի գիշեր, — ասաց:
Գիշերային հերթի բարմենը պատասխանեց նրան ու հայացքով ճանապարհեց մինչև դուրս:
Տղան ու բարմենը լուռումունջ քայլելով՝ տների երեք շարք անցան, հետո մտան մի դեղատան կից սրճարանն ու նստեցին վաճառասեղանի մոտ:
-Ինչ ըմպելիք ես ուզում՝ շոկոլադի, թե վանիլի:
-Չգիտեմ:
-Մեզ շոկոլադի ըմպելիք տվեք ու վանիլի պաղպաղակով մրգաջուր, — ասաց բարմենը վաճառողին, և երբ ըմպելիքները մատուցվեցին, բարմենն անմիջապես անցավ իր մրգաջուրը խմելուն: Տղան էլ հաճույքով շոկոլադի ըմպելիքը խմեց, իսկ հետո նրանք նորից դուրս եկան ձյան տակ:
-Դե, հիմա փորձիր հիշել, թե որն է ձեր տան ճամփան: Կարող ես: Բարմենը կանգնել էր ձյան տակ ու մտածում էր, թե ինչ ելք գտնի, բայց նեղն էր ընկել ու ոչ մի ելք չգտավ: -Լավ, — ասաց նա վերջապես, — ինչ կարծիքի ես գիշերը մեր տանը, իմ երեխաների հետ անցկացնելու մասին: Ես երկու տղա ունեմ ու մի փոքրիկ աղջիկ:
Մենք քեզ համար քնելու տեղ կսարքենք, իսկ վաղը հայրիկդ կգա ու քեզ կտանի:
-Կգա որ:
-Իհարկե կգա:
-Նրանք քայլեցին հուշիկ ու անձայն թափվող ձյան փաթիլների տակ, և հանկարծ բարմենի ականջին հասավ, որ տղան կամացուկ լաց է լինում: Նա չփորձեց տղային մխիթարել, որովհետ գիտեր՝ տղայի համար մխիթարանք չկա: Տղան չէր ուզում գնսլ, բայց կամացուկ լաց էր լինում և քայլում իր բարեկամի կողքից: Նա լսել էր, որ կան օտար մարդիկ ու լսել էր, որ կան թշնամիներ և եկել այն համոզման, թե դրանք նույնն են, բայց ահա մեկը, որին նա առաջ երբեք չէր տեսել, ոչ օտար էր, ոչ թշնամի: Չնայած միևնույն է՝ նա իրեն սարսափելի մենակ էր զգում առանց իր բարկացած հայրիկի:
-Նրանք սկսեցին բարձրանալ ինչ – որ ձյունածածկ աստիճաններով, և տղայի բարեկամն ասաց.
-Այ էստեղ ենք մենք ապրում: Հիմա տաք ճաշ կուտենք, ու դու կպառկես քնելու, մինչև վաղը հայրիկդ գա ու քեզ տանի տուն:
-Երբ կգա, — ասաց տղան:
-Առավոտյան, ասաց նրա բարեկամը:
-Երբ նրանք հայտնվեցին լույսով ողողված սենյակում, բարմենը տեսավ, որ տղան էլ լաց չի լինում, և գուցե էլ երբեք լաց չի լինի:

Սուրբ Ծննդյան հեքիաթ

images

Ինչպես մի հայտնի հին ավանդազրույց է պատմում, մի ժամանակ Լիբանանի հիասքանչ անտառներում երեք մայրիներ ծնվեցին: Մայրիները, ինչպես բոլորին հայտնի է, աճում են շատ-շատ դանդաղ, այնպես որ մեր երեք ծառերը ամբողջ դարեր անցկացրին կյանքի և մահվան, բնության և մարդկության շուրջ մտորումներում:

Նրանք տեսել էին, թե ինչպես Լիբանանի հողին ոտք դրեցին Սողոմոն թագավորի պատգամաբերները և ինչպես հետո, ասորեստանցիների դեմ ճակատամարտերում, արյամբ ողողվեց այդ հողը: Նրանք երես առ երես տեսել էին ոխերիմ թշնամիներ Հեզաբելին և Եղիա մարգարեին: Նրանց ժամանակ էր հորինվել այբուբենը. նրանք զմայլվում էին` տեսնելով, թե ինչպես էին իրենց կողքով անցնում գունագեղ կտորեղենով բարձած քարավանները:

Եվ գեղեցիկ մի օր մայրիները որոշեցին խոսել ապագայի մասին:

— Այն ամենից հետո, ինչ ինձ վիճակվեց տեսնել, — ասաց առաջինը, ես կուզեի գահ դառնալ, որի վրա բազմեր աշխարհի ամենահզոր թագավորը:

— Իսկ ես կուզեի այնպիսի բանի մի մասը դառնալ, որը հավերժ Չարը Բարու վերափոխեր,- ասաց երկրորդը:

— Իսկ ինչ մնում է ինձ, — ասաց երրորդը, ապա կուզեի, որ մարդիկ` ինձ նայելով` ամեն անգամ Աստծուն հիշեին:

Անցան տարիներ ու տարիներ, և ահա անտառում վերջապես փայտահատներ հայտնվեցին: Նրանք կտրեցին մայրիները և սղոցեցին դրանք:

Մայրիներից յուրաքանչյուրն իր նվիրական իղձն ուներ, բայց իրականությունը երբեք չի հարցնում, թե ով ինչ է երազում: Առաջին մայրին գոմ դարձավ, իսկ նրա բնափայտի մնացորդներից մսուր սարքեցին: Երկրորդ ծառից գեղջկական կոպիտ մի սեղան պատրաստեցին, որը հետո մի կահույքավաճառի ծախեցին:

Երրորդ ծառի գերանները ծախել չհաջողվեց: Դրանք սղոցով տախտակների բաժանեցին և պահեցին մեծ քաղաքի պահեստներից մեկում:

Դառնագին տրտնջացին երեք մայրիները. «Մեր բնափայտն ախր այնքան լավն էր: Ոչ մեկը, սակայն, արժանի ձևով չօգտագործեց»:

Ժամանակն անցավ, և մի աստղալից գիշեր ամուսնական մի զույգ, որ օթևան չուներ, որոշեց գիշերել այն գոմում, որ կառուցվել էր առաջին մայրու բնափայտից: Կնոջ ծննդաբերելու օրերն էին: Այդ գիշեր նա որդի ծնեց և նրան տեղավորեց մսուրի մեջ` փափուկ ծղոտի վրա:

Եվ հենց այդ պահին առաջին մայրին հասկացավ, որ իր երազանքը կատարվեց. նա նեցուկ եղավ Երկրի Մեծագույն Թագավորին:

Տարիներ անց մի գեղջկական համեստ տան մեջ մարդիկ նստել էին այն սեղանի շուրջ, որը պատրաստված էր երկրորդ մայրու բնափայտից: Նախքան ընթրիքը սկսելը, նրանցից մեկը սեղանին դրված հացի ու գինու վրա մի քանի խոսք ասաց:

Եվ այդտեղ երկրորդ մայրին հասկացավ, որ հենց այդ պահին ինքը նեցուկ եղավ ոչ միայն գինու սափորին ու հացի պնակին, այլև Մարդու և Աստծու միջև միությանը:

Հաջորդ օրը երրորդ ծառի երկու տախտակներից խաչ սարքեցին: Մի քանի ժամ անց վերքերի մեջ կորած մի մարդու բերեցին և մեխերով խաչին գամեցին: Երրորդ մայրին սոսկաց իր բախտից և սկսեց անիծել իր դաժան ճակատագիրը:

Բայց երեք օր էլ չէր անցել, երբ նա հասկացավ իր համար նախանշված բախտը. խաչից կախված մարդը դարձավ Աշխարհի Լուսատուն: Խաչը, որ պատրաստված էր այդ մայրու բնափայտից, խոշտանգման գործիքից վերափոխվեց հաղթության խորհրդանիշի:

Այսպես կատարվեց երեք լիբանանյան մայրիների ճակատագիրը. և ինչպես դա միշտ լինում է երազանքների հետ, նրանց երազանքները կատարվեցին, բայց բոլորովին այլ ձևով, քան իրենք էին պատկերացնում:

Պաուլո Կոելիո. Սբ. Ծննդյան հեքիաթ սրինգ նվագող աղջկա մասին

Կար մի աղջիկ: Ամբողջ օրը նա սրինգ էր նվագում: Երբեմն այնքան արտասովոր էր լինում նրա նվագը, որ անցորդները կանգնում ու լսում էին: Աղջիկը նվագում էր երկնքի մաքրության, օվկիանոսի խորության, անտառի թարմության, մարդկանց և նրանց ցանկությունների, նրանց զգացմունքների ուժգնության և անկայունության մասին: Մի խոսքով` այն մասին, թե ինչպես էր ինքը պատկերացնում կյանքը: Սակայն մի օր մարդիկ սկսեցին պատմել նրան այն մասին, որ կյանքում ամեն ինչ բոլորովին էլ այնպես չէ, ինչպես ինքն է պատկերացնում: Եվ հենց որ նա հավատաց մարդկանց, սրինգը դադարեց նվագել:

— Ինչո՞ւ չես ուզում նվագել, սրինգ, — հարցրեց տրտմած աղջիկը:
— Ոչ թե ես չեմ ուզում նվագել, դու այլևս չես լսում ինձ, — տխուր պատասխանեց սրինգը և լռեց:
Աղջիկը նստեց աթոռին և լաց եղավ: Ինչպե՞ս ապրել առանց սրինգի, չէ՞ որ դա միակ բանն էր, որ ինքը կարող էր անել:
— Մի տխրիր, — ասաց սրինգը, — դու դեռ լսո՞ւմ ես ինձ:
— Այո, — ասաց աղջիկը` ափով սրբելով արցունքները:
— Դե ուրեմն, կենտրոնացիր: Այս Սբ. Ծննդյան տոնին քո առջև կբացվի երկու աշխարհ. Աշխարհ` ուրիշ մարդկանց աչքերով և աշխարհ` քո աչքերով: Սակայն ապագա կյանքի համար դու պետք է ընտրես դրանցից մեկը: Եթե դու նախընտրես աշխարհն ուրիշ մարդկանց աչքերով, կդառնաս ունկնդիր, և քո կյանքի աղբյուրը միշտ կենտրոնացած կլինի ուրիշների կարծիքների վրա: Իսկ եթե նախընտրես աշխարհը քո աչքերով, ապա հնարավոր է, որ կրկին լսես ինքդ քեզ և կրկին նվագես: Սակայն ստիպված կլինես այլևս ոչ ոքի չլսել և անգամ` չսխալվել:
— Օ, որքան լուրջ է այդ ամենը, — ասաց աղջիկը և արագ վեր կացավ աթոռից:
Մի քանի օր անց եկավ Սբ. Ծննդյան տոնը: Տնեցիները հավաքվեցին հյուրասենյակում, սկսեցին քննարկել ինչ-որ բաներ, կատակել, վիճել: Սակայն աղջիկը նրանց չէր լսում: Նա խորհում էր, թե երկու աշխարհներից ո՞րն ընտրել: Եվ հանկարծ սեղանի շուրջ հավաքվածներից մեկը բարձրաձայն ասաց. «Ես չեմ կարող գրել այնպիսի պիեսներ, ինչպիսիք գրել է Շեքսպիրը: Սակայն իմ առավելությունն այն է, որ ես կարող եմ գրել իմ պիեսները»: Մեծահասակները ծիծաղեցին, իսկ աղջիկը պապանձվեց, որովհետև հասկացավ, որ յուրաքանչյուր մարդու առավելությունն այն է, որ միայն ինքն է այդպիսին: Եվ ինչ-որ վառ և արտասովոր բան ստեղծելու համար բոլորովին էլ պետք չէ լսել այլ մարդկանց, որովհետև յուրաքանչյուր մարդ ինքնին հրաշք է, և այդ հրաշքը թաքնված է հենց իր մեջ: Պարզապես շատերը ժամանակավորապես մոռացել են այդ մասին, և ահա` չգիտեն ինչ անել` ուրիշների խորհուրդներին հետևելուց բացի: Աղջիկը դուրս վազեց սենյակից, վերցրեց սրինգը, վերադարձավ հյուրասենյակ և բարձրացավ աթոռին:
— Ուշադրություն եմ խնդրում: Հիմա ես ձեզ համար կնվագեմ:
Մեծահասակները ժպտացին, ծափահարեցին: Ահա թե ինչ արտասովորն է իրենց դուստրը: Ինչ ինքնավստահորեն է պահանջում ուշադրություն իր հանդեպ, անգամ աթոռի վրա բարձրացավ: Իսկ երբ աղջիկը սկսեց նվագել, մեծահասակները լռեցին: Նրանց մտքով էլ չէր անցնում, որ այդ Սբ. Ծննդյան տոնին իրենց տանը տեղի էին ունենում իրական հրաշքներ: Հրաշքներ` իրենց աղջկա աչքերով:

Խոսեի սանդալները

Խոսեի սանդալները

Շատ տարիներ առաջ, անհիշելի ժամանակներում Բրազիլիայի հյուսիսի գյուղերից մեկում ապրում էր յոթնամյա մի տղա Խոսե անունով: Դեռ շատ փոքր հասակում նա կորցրել էր ծնողներին և խնամակալվել ժլատ մորաքրոջ մոտ, որը, շատ փող ունենալով`համարյա ոչինչ չէր ծախսում իր զարմիկի համար:
Խոսեն, որ երբեք չէր իմացել սիրո նշանակությունը, կարծում էր, թե դա կյանքի սովորական ձև է և դրա համար ընդհանրապես չէր անհանգստանում:
Նրանք ապրում էին բավական հարուստ միջավայրում, բայց մորաքույրը տեղական դպրոցի գլխավոր ուսուցչին համոզեց, որ զարմիկի ուսուցման համար գնի միայն մեկ տասներորդ մասը վերցնի, սպառնալով բողոքել պրեֆեկտին, եթե նա չընդունի իր առաջարկը: Գլխավոր ուսուցիչը, համաձայնելուց բացի, ընտրություն չուներ, բայցևայնպես հրահանգեց ուսուցիչներին առիթը բաց չթողնել` վիրավորելու Խոսեին այն հույսով, որ նա իրեն վատ կպահի և տեղիք կտա դպրոցից վտարվելուն:
Խոսեն, որ երբևէ չէր իմացել սիրո նշանակությունը, կարծում էր, թե դա կյանքի սովորական ձև է:
Մոտեցավ ճրագալույցը: Գյուղի հոգևորականն արձակուրդում էր: Աշակերտները պետք է հավաքվեին եկեղեցում` գյուղից քիչ հեռու: Աղջիկներն ու տղաները քայլում էին, և հաշվի չառնելով Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան օրը, խոսում այն մասին, թե ինչ են գտնելու իրենց կոշիկների մոտ հաջորդ օրը. նորօրյա հագուստ, թանկարժեք խաղալիքներ, քաղցրավենիք և հեծանիվներ:
Դա առանձնահատուկ օր էր, այդ իսկ պատճառով աշակերտները լավ էին հագնված, բացի Խոսեից, որը հագել էր ամենօրյա պատառոտված իր սովորական հագուստը և այն նույն` մի քանի համար փոքր ճղճղված սանդալները, որոնք չորս տարեկանում նվիրել էր մորաքույրը, ասելով, որ կստանա նոր զույգ, երբ դառնա տասը տարեկան: Երեխաներից ոմանք նրան հարցրին, թե ինչու է այդքան աղքատ և ասացին, որ ամաչում են այդպիսի շորեր ու կոշիկներ հագնող նման ընկեր ունենալուց:
Քանի որ Խոսեն երբեք չէր իմացել սիրո նշանակությունը, նրան ընդհանրապես չէին անհանգստացնում նրանց հարցերն ու մեկնաբանությունները:
Ինչևէ, երբ երեխաները մտան եկեղեցի, և Խոսեն` լսելով երգեհոնի ձայնը, տեսնելով վառ լույսերը, տոնական հագուստով միաբանությանը, մեկտեղ հավաքված ընտանիքներ, ծնողներ` փաթաթված իրենց երեխաներին, զգաց, որ ամենաաղքատն է նրանցից: Հավաքույթից հետո, մյուսների հետ տուն գնալու փոխարեն, նա նստեց եկեղեցու աստիճանին և լաց եղավ: Եվ քանի որ երբեք չէր զգացել քնքշանք, այդ պահին միայն հասկացավ, որ միայնակ է ու անօգնական` լքված բոլորի կողմից:
Միայն հետո Խոսեն նկատեց իր մոտ նստած փոքրիկ տղային` հավանաբար իր նման ոտաբոբիկ ու աղքատ: Առաջ երբեք չէր տեսել այդ տղային և կարծեց, որ նա պետք է երկար քայլեր` այդտեղ հասնելու համար: Մտածեց. նրա ոտքերը երևի սառած են:
Նրան կտամ իմ սանդալներից մեկը` գոնե ինչ-որ չափով կմեղմացնի ցավը:
Թեև Խոսեն երբեք չէր տեսել քնքշանք, գիտեր տառապանքի գինը և չէր ուզում, որ ուրիշներն էլ տառապեն: Իր սանդալներից մեկը տալով տղային` մյուսով վերադարձավ տուն: Սկզբում մեկ ոտքի վրա էր, հետո` մյուսի, այնպես որ ոտնատակերը շատ չմաշի քարքարոտ ճանապարհին: Տուն հասնելուն պես մորաքույրը նկատեց նրա ոտքի մի սանդալը և ասաց, որ խիստ կպատժվի, եթե մյուս օրը սանդալը չգտնի:
Խոսեն վախով պառկեց քնելու, որովհետև գիտեր, թե ինչպիսին են մորաքրոջ պատիժները: Ամբողջ գիշեր դողաց վախից, և երբ քունը մոտեցել էր, հյուրասենյակում ձայներ լսեց: Մորաքույրը ներխուժեց հյուրասենյակ, փորձելով իմանալ, ինչ է կատարվում:
Դեռևս քնաթաթախ Խոսեն սենյակի կենտրոնում տեսավ այն սանդալը, որ տվել էր փոքրիկ տղային: Այժմ, սակայն, այն շրջապատված էր տաբեր տեսակի խաղալիքներով, հեծանիվներով ու հագուստով: Իսկ հարևանները գոռում-գոչում էին, հայտարարելով, թե իրենց երեխաները թալանված են, որովհետև արթնանալով, իրենց կոշիկների մոտ ոչինչ չեն գտել:
Այստեղ շնչասպառ ներս մտավ այն եկեղեցու հոգևորականը, որտեղ նախորդ օրը տոնակատարությունն էր. եկեղեցու աստիճաններին հայտնվել էր մանուկ Հիսուս` ոսկեզօծ հագուստով և միայն մեկ սանդալով: Տիրեց լռություն, ամեն ոք պատկերացնելով Աստծուն` լուռ աղոթում էր: Մորաքույրը լալիս ու ներողություն էր խնդրում: Իսկ Խոսեի սիրտը լի էր ավյունով և սիրով:

Պատերազմը (Ստեփան Զորյան)

769px-Первая_мировая_война_поимка_шпиона

I

Փոքր, աննշան գյուղ է Կաղնուտը, այնպես որ երբ պետական որևէ պաշտոնյա գնում է շրջանը պտտելու` նա բնավ Կաղնուտ չի մտնում։ Բայց լավ պարտեզներ ունի Կաղնուտը և ավելի շատ բարդիներ, անթիվ շեկ բարդիներ, որոնց ուղղաձիգ շարքերին նայողը զարմանում է իսկապես, թե ինչու այդ շենի անունը Կաղնուտ է դրված, երբ մի կաղնի անգամ չկա այնտեղ։ Աննշան ու փոքր է նաև Կաղնուտի տեղը. արձակ դաշտերից հեռացած` նա, խռոված թե քամիներից պաշտպանվելու համար ասես, թաքնվել է մի նեղ ձորակում և երբ մի վերստ հեռավորությունից նայում ես նրան,— տեսնում ես միայն բարդիների անհամար կատարներ, որ առաջին պահ թվում են թփեր՝ ամառ ժամանակ, իսկ ձմեռը հիշեցնում են չորացած ճալախոտի փնջեր… Այսպես՝ մի նեղ ձորակի մեջ, սարի արևադեմ լանջին կպած՝ Կաղնուտը նայում է երկնքին, մեկ էլ կողքից անցնող երկաթուղուն, որտեղից գիշեր-ցերեկ շրխկոցով ու սուլոցով անցնում են գնացքներն իրար ետևից։ Անցնում են հևիհև, շտապ՝ շուտով կայարան հասնելու, որ ութ վերստի վրա է Կաղնուտից։

Կաղնուտը՜… այդտեղ ամեն ինչ նույնն է, ինչ-որ մեր բոլոր գյուղերում— մի փոքրիկ, տխուր եկեղեցի` քարերը մամուռով ծածկված, փայտե չորս ոտի վրա կանգնած բարձր մի զանգատուն՝ զանգերի թելերը սյուներից մեկին կապած, մի փոքրիկ տերտեր, որ կարդալու ժամանակ ակնոցը թելով կապում է ականջներին, մի խանութպան, որի կապույտ ներկած դռներով խանութում նավթի հետ միասին ծախվում է «փունջուղով» կանֆետ, և մի տանուտեր, որ կառավարում էր մոտակա երկու, Կաղնուտից ավելի փոքր ու աննշան, գյուղն էլ, և, քահանայի որդի լինելով, սիրում էր խոսել գրաբար— «Զի քոյե, համենայն դեպս»… Եվ ինչպես բոլոր գյուղերում, Կաղնուտում էլ ապրում էին մարդիկ այնպես, ինչպես հարյուր, հազար տարի առաջ՝ ժամ էին գնում, մատաղ անում սրբերին, ցանում էին, հնձում. գարուն, ամառ, աշուն աշխատանք, աշխատանք, անձրև, կարկուտ ու երաշտ. ձմեռը զրույց օդաներում, հարսանիք ու բուք… Ապրում էին ամեն մեկն իր հոգսով, հանգիստ հավատալով, որ իր «ճակատին էդ է գրած»… Գյուղն ընդհանուր անհանգստություն էր ընկնում միայն աշնանը, երբ տղերանցը տանում էին «սալդաթ»։ Տանում էին հեռու-հեռու տեղեր՝ Վարշաղ, Ադես, Կովիլ… «Ընկածներին» կաղնուտցիները հյուրասիրում էին հերթով, տալիս էին նրանց գուլպա, շապիկ, թաթման ու գրեթե գեղովի ճանապարհ գցում մինչև կայարան։ Եվ երբ «պոեզը» տանում էր տղերանց` նրանք երկար նայում էին պոեզի ետևից, նրա ծխի ամպակուտակ քուլաներին, նրա հեռացող, սարերի մեջ կորչող ճամփին և հառաչում խմբով. «Անտե՜ր մնաս, անտե՜ր»… Ու բոլորին թվում էր, թե եթե չգար այդ պոեզը, իրենց որդիներին չէին տանի այդքան հեռու-հեռու տեղեր՝ Կովիլ, Վարշաղ, Ադես, էլ ի՜նչ իմանաս ուր, ո՛ր ծայրն աշխարհի… Բայց գյուղի հանգստությունը վրդովվեց ավելի այն ժամանակ, երբ տանուտեր Արսենը հայտնեց, թե «կռիվ է բացվել» և թուղթ է եկել «զապաս տղերանց» հավաքելու։

Կաղնուտցիներն այդ օրը լավ են հիշում։

Տղամարդիկ հունձ էին գնացել. կանայք լսելով այդ՝ իրար անցան։ Վազում էին նրանք տնետուն և, ծնկներին խփելով, հաղորդում իրար, «իմացա՞ք, աղչի, կռիվ է, ասում են. տղերանցը տանելու են»… «Վո՛ւյ, քոռանամ ես, վո՛ւյ խավարեք դուք։ Ո՞վ ասավ, աղչի»… «Կանցիլարը թուղթ է եկել»… «Վա՜յ, խ֊ավարեք դուք»… Ու լուրն իսկույն տարածվեց ամեն կողմ. շուտով հասավ և հանդը, ուր տղերքը խոտ էին հնձում… Ու երեկոյան տղերքը հնձից եկան թե չէ, տանուտերը բոլորին կանչեց կանցիլար… դրանց մեջ էր, ամենից առաջ, Մաճկալանց Դավիթը, հետո Ծիրանանց Արշոն, ժամհարի տղա Զաքարը, Անդարդ Սեթոն, էլ որ մեկի անունը տաս. բոլորն էլ ջահել տղաներ, բայց դրանց մեջ Դավիթն էր մենակ, որ վեց ամիս չկա եկել էր «ծառայութենից» և երեք ամիս էր ինչ պսակվել էր… Մի խոսքով, տանուտերը սրանց բոլորին կանչեց և հայտնեց, որ «թուղթ է եկել զապասը հավաքելու». թող պատրաստ կենան վաղը քաղաք գնալու, այսինքն այն գյուղաքաղաքը, ուր պրիստավն էր նստում, իսկ այդտեղից, ինչպես կարգն է, պիտի գնային գավառային քաղաք… Կանցիլարը լուսավորված էր մի հատիկ լամպով, այն էլ գրագիրը դրել էր աոաջին, ապակուն հագցրել էր մի սպիտակ թուղթ և սենյակի մեծ մասը թողել մթան մեջ։ Տղերքը կիսախավարում, փայտե երկար նստարանների վրա տեղավորված, լուռ լսեցին տանուտերին, լսեցին և, երբ նա վերջացրեց, սկսեցին միանգամից ղռվռալ։

— Կռի՜վ, էս նեղ մաջալին էդ էր պա՛կաս,— խոսեց առաջինը Ծիրանանց Արշոն։

— Բա մեր արտերը, արտերը ո՞նց պիտի անենք,— բղավեց ժամհարի տղա Զաքարն իր հաստ, բամբ ձայնով։

Ու ամեն կողմից սկսեցին՝ «արտեր, արտեր»… Բոլորը խոսում էին արտերի մասին, որովհետև արտերը հասնելու վրա էին։ Իսկ անդարդ Սեթոն, ինչպես ամեն բանում, այստեղ էլ անդարդ ձևացավ.

— Է՛, տնաշենի տղերք— արտե՜ր, արտե՜ր… էնտեղ կհնձենք էլի՜, մարդ թե արտ մի՞ն չի…

Ուրիշ ժամանակ, գուցե, տղերքը ծիծաղեին այս խոսքերից, բայց այսօր ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց. մի երկուսը նույնիսկ տհաճությամբ նայեցին նրան. «Սարսաղ, սավսալակ…»։

— Իսկ ի՞նչ կռիվ է, խալփա,— հարցրեց Ծիրանանց Արշոն տանուտերին։

— Որտե՞ղ, ո՞ւմ հետ,— հարցրին մյուսներն իրար ետևից:

— Էդ արդեն զիքոյե. կերթաք ինքներդ կտեսնեք։ Ես ի՛նչ գիտեմ որտե՛ղ է,— ուսերը վեր քաշեց տանուտերը և, գործն արդեն վերջացած համարելով, թեքվեց ծեր, ճաղատ գլխով գրագրի՝ Արշակ աղի կողմը և սկսեց ինչ-որ բաներ հարցնել։ Լամպը լուսավորեց նրա երկար սուր բեղերը և չերքեզի չուխի արծաթե վազմաները, որոնք մինչ այդ լավ չէին երևում։ Գրագիրն ակնոցի վերևից, հոնքերի տակով նրան նայելով, շարունակ գլխով էր անում. «Հա՛, հա՛, պատրաստ է»… Իսկ տղերքը բանը դեռ վերջացած չէին համարում, և իրենց համար գոնե՛ ուզում էին պարզել, ի՛նչ կռիվ է, ի՛նչ կարող է լինել. ի՛նչ պիտի անեն տնեցիներն իրենց գնալուց հետո… Ու ոտի վրա խոսում էին, աղմկում, և այդ աղմուկի մեջ ամենից բարձր լսվում էր էլի ժամհարի տղա Զաքարի ձայնը, որ կրկնում էր շուտ-շուտ. «Էս նեղ մաջալին էդ էր պակաս…»։

Այս բոլոր ժամանակ Մաճկալանց Դավիթը լուռ էր։ Նրան թվամ էր, թե ամենը, ինչ կատարվում է շուրջը— երազ է, հանկարծահաս, ծանր մի երազ։ Կռի՜վ. ի՞նչ կռիվ, որտեղ, ինչի՞ համար։ Հինգ տարի «ծառայութենից» հետո մի քանի օր չկա եկել է— նորից հրացան, նորից կազարմա, այն էլ, ով գիտի, որտե՞ղ… Ու կռիվ բառը կարծես հարվածում էր նրա գանգը— կռիվ, կռիվ… Տղերքը խոսում էին, աղմկում, բայց նա այդ աղմուկների մեջ տեսնում էր միայն հրացան, կազարմա, ցեխոտ ճանապարհներ, ուր քարշ է գալիս իրենց հետևակ գունդը՝ հոգնած, դադրած, փթաչափ բեռան տակ… Ծեր ծնողները հազիվ ուրախացել էին, հազիվ մի կարգին ցանքս էր արել— հիմի այդ բոլորը, դրանց հետ էլ ջահել կնոջդ թող ու գնա՜… Դավիթն իր մտածումներից սթափվեց միայն այն ժամանակ, երբ աղմուկը լռեց. տղերքը դուրս էին գնացել։ Նա էլ վեր կացավ և գլխարկը, իր զինվորական հին, կանաչ կանթով գլխարկը, որ վեց ամիս առաջ բերել էր հետը, դրեց գլխին ու դուրս գնաց։

Դուրսը՝ գեղամիջին տղերքը դեռ խոսում էին տան մասին, արտերի մասին, հնձած խոտերի մասին։

«Բա մեր սարի խո՞տը», մտածեց Դավիթը, ով պիտի բերի, եթե ինքը գնա։ Հայրը՞, նա չի կարող… Մտածեց Դավիթը, մտածեց և մտքում վճռեց.– «Գնամ մի խալփին խնդրեմ, կարելի է մի երկու օրով թողնի»։ Ու ետ դարձավ կանցիլար։ Տանուտերն ու գրագիրը մենակ էին։ Դավիթն զգուշությամբ, որ չխանգարի, անձայն քայլերով առաջ գնաց, գլխարկը վերցրեց և կանգնեց տանուտերի առաջ: Խալփենինչ-որ թուղթ էր ստորագրում՝ տառերը հատ-հատ գրելով, և ամեն մի գիծը քաշելիս՝ նրա սրածայր բեղերը շարժվում էին շրթունքների հետ։ Երբ, վերջապես, վերջին տառի պոչը քաշեց ցած, գլուխը բարձրացրեց։

— Հը՛, ի՞նչ կա, Դավիթ աղա…

— Դուք ողջ ըլեք, խալփա. մի բան եմ ուզում խնդրեմ,— խոսեց Դավիթը ճիգով ժպտալով և միաժամանակ նայելով գրագրին, որ, գլուխն առանց բարձրացնելու, գրում էր շարունակ ճկույթը մյուս մատներից բաժանած։— Ուզում էի խնդրեմ, խալփա, որ մի օրով թողաս ինձ…

— Զիքոյե,— ընդհատեց նրան տանուտերը։— Էդպես բան չկա, առավոտը պատրաստ կըլես. գեղի տղերքը ծեգին էստեղ կըլեն։

— Խնդրում եմ, խալփա։ Սարի գլխին խոտ ունեմ ախր…

— Ես էլ ունեմ։

— Դե, քու բանն ուրիշ, խալփա. դու երկու օրից ետը էլի կգաս, կբերես կամ բերել կտաս…

— Քունն էլ թող հերդ բերի. հերդ ի՞նչ է։

Դավիթը խնդաց տխուր։

— Էհ, խալփա. նա սկի կարում չի կառափած կալումը ման գա, ուր մնաց սարից խոտ բերի։

— Թող ախպերդ բերի։

— Նա էլ, դե, իրա համար. իրա բանը զոռով է անում… Խնդրում եմ. խալփա. թող կվերջացնեմ՝ ձեզ կհասնեմ…

— Քեզ ասի որ` զիքոյե,— վեր կացավ տանուտերը, չերքեզի չուխայի փեշերն ու գոտիկն ուղղելով։— Ես բանտ նստելու իշտահ չունեմ համենայն դեպս…

Դավիթը գույնը գցեց, փորին բռնած գլխարկը դողդողաց նրա ձեռին.

— Ուրեմն, վախենո՞ւմ ես՝ փախչեմ,— խոսեց նա փոխված ձայնով։

— Ես ինչ գիտեմ, փախար-փախա՜ր,— ասաց տանուտերն ու արագ-արագ դուրս եկավ։

Մի երկու րոպե Դավիթը մնաց մտածմունքների մեջ կանգնած, նայեց գրագրի՝ Արշակ աղի ճաղատ գլխին, որ փայլում էր լամպի լույսի տակ, նրա ճկույթին, որ դողդողում էր մյուս մատներից բաժանված և, «լա՛վ» ասաց ամբողջ կրծքով ու դուրս եկավ տանուտերի ետևից։

Հետևյալ օրը, վաղ առավոտյան, գյուղացիների մի մեծ խումբ Կաղնուտից ճամփա ընկավ դեպի կայարան։ Մարդ, կին, ջահել ու ծեր իրար խառնված գնում էին դաշտի ճանապարհով, որ ոլոր-մոլոր ձգվում էր արտերի միջով և այսպես գնում դեպի կայարան… Պարզ օր էր. արտույտները երգում էին օդում. քամին, մի բարակ, զով քամի անցնում էր ցորենների վրայով և արտերը վետ-վետ ու ալիքավոր հորձանքով գնում էին դեպի բլուրները… Արտերին նայելով, գյուղացիները գնում էին մի հսկայական թափոր կազմած։ Ամենից առաջ, իր ճերմակ ձիու վրա գնում էր տանուտեր Արսենը՝ չերքեզի չուխեն հագին, տանուտերական նշանը դեղին շղթայով վիզը գցած, ինչպես անում էր առհասարակ պաշտոնական գործերով տեղ գնալու ժամանակ (մի ուրիշ նշան էլ փոքրիկ օղով կարած էր կրծքին)։ Տանուտերի երկու կողմից, մի քանի քայլ հարգալից հեռավորության վրա, գնում էին երկու գզիրն իրենց նիհար, ոստոստուն ձիերով։ Իսկ դրանց ետևից տղերք, կանայք, երեխաներ։ Դրանք Կաղնուտի և մյուս երկու գյուղի զապասներն էին (պահեստի զինվորները), որ գնում էին կայարան։ Իսկ նրանց հետ ազգական ու բարեկամ— մայր, եղբայր, հայր, կին կամ քույր- մի-մի կապոց ձեռներին՝ ուղեկցում էին տղերանց։

Խմբի մեջ էր Մաճկալանց Դավիթը։ Հաղթ կուրծքը դուրս գցած, գլուխը բաց, հին շինելն ուսին, գնում էր նա և փնթփնթում տանուտեր Արսենի վրա։ Նրա հետ գնում էին պառավ մայրը՝ Մարան նանը մի քանի ձու և երկու խաշած հավ կռնատակին, և կինը՝ Վարդիշաղը նույնպես մի փոքրիկ կապոց ձեռքին։ (Հայրը՝ ծեր Ոսկանը մնացել էր տնպահ)։ Վարդիշաղը, որպես նորահարս, գնում էր աչքերը գետնին գցած։ Պսակից հետո առաջին անգամն էր մարդու հետ դուրս գալիս հասարակության մեջ… այն էլ այդքան բազմության մեջ։ Բոլորը նայում էին նրան, նրա շալ շորերին, նրա կլապիտոնե դեղին գոտուն, շրջազգեստի փոթփոթ ծայրերին, և նա, անթիվ այդ նայվածքներից ամաչելով, աշխատում էր մարդու հետ չքայլել, այլ շարունակ սկեսրոջ կողքից։ Վարդիշաղն ամաչում էր, բայց նրան մխիթարում էր այն հանգամանքը, որ ուրիշ ջահել հարսներ էլ կային իրենց հետ, թեև իր պես երեք ամսվա պսակված չէին, բայց էլի ջահել էին։ Մեկը, օրինակ Ծիրանանց Արշոյի քույրը, որ եկել էր մարդուն ու եղբորը ճամփու դնելու, մյուսը՝ Իրիցանց հարսը` ամուսնուն և տեգորը։

Արտերին նայելով` տղերքը շարունակ խոսում էին, կատակում։

— Եթե ավինդն ըսենց գնա, ցորեններր մի շաբաթից կհասնեն,— ասում էր ժամհարի տղա Զաքարն իր մանր ու խոր աչքերն արտերից չհեռացնելով։

— Ո՜նց չէ, դո՛ւ էլ կուտես, —ծիծաղեց Անդարդ Մեթոն, որ խմբից խումբ անցնելով, կատակներ էր անում տղերանց, կանանց հետ։— Տենանք դու կուտես, թե ուրիշները քո հոգու համար։

— Դե բերանդ խերով բաց արա՛,— կշտամբեց նրան Մարան նանը՝ Դավթի մայրը։— Շաշանալ մի՛, հարսանիք չես գնում։

— Հարսանիք,— ծիծաղեց նորից Սեթոն.— ի՛նչ պակաս է։ Մի քանի ամիս կմնամ, մեկ էլ տեսար՝ տիր-նա-նի-նա՜, տիր-նա-նի-նա՜…— նվագեց Սեթոն բերանով և մատները շարժեց բերնի առաջ,— ի՞նչ է. Սեթոն Ռուսաստանից բերում է մի մաթուշկա… մազերը շեկ, աչքերը չալ…

— Ձենդ կտրի,— սաստեց նրան նանը։— Քու մերը մաթուշկա պահող չի։

— Է՜, Մարան նանի,— ձեռները շարժեց Սեթոն իբրև թե պառավի միամտությունը ցույց տալով։— Մեկի աեղ երկո՛ւսը պիտի բերեմ. երկո՜ւսը, երկո՜ւսը,— խաղացրեց նա ձեռները գլխի վերև և սկսեց պարել։— Երկուսը, երկո՜ւսը…

— Ջվալիդ բերանը փակի, մասխարա՛,— վրդովվեց նանը.- մեր հայ հավատին էդ էր պակաս։ Մաթուշկա— է՛ն էլ երկուսը…

Ու, երեսը շրջելով, քայլերն արագացրեց։

Ճաշի մոտ հասան կայարան։ Մինչև գնացքի գալը նստեցին ստվեր տեղերում` պատերի տակ, ակացիների և բարդիների շվաքում թե՛ հանգստանալու և թե՛ «՛մի քիչ նհար» անելու։ Սակայն չանցավ մի քանի րոպե, զանգը տվին. գնացքը դուրս եկած՝ գալիս էր։ Բոլորն իրարով անցան, կապոցները վերցրին ու խմբվեցին պլատֆորմի վրա։ Պառավ Մարանը մի կողմից հարսին հսկելով, որ «գյադա-գյուդեք» չդիպչեն նրան, մյուս կողմից որդու փեշը բռնած՝ ասում էր. «Դավո ջան, նամակդ անպակաս կանես, ջահել հարս է, սիրտը կոտրի ոչ»… Իսկ Դավիթը շարունակ ժպտում էր. «Հա՛, նանի, հա՛. դու զիլ կաց», ասում էր նա մորը, և, կնոջը ցույց տալով, ավելացնում. «Էս շաշին լավ կըպահես…»։

— Քեզ համար ի՞նչ բերեմ, աղչի,— դարձավ նա կնոջը ցած ձայնով։— Ի՞նչ կուզես, հը՞…

Վարդիշաղը, ձեռները կրծքին, գլուխը թեթև շարժեց, և գլխի այդ շարժումով կարծես հասկացնել էր ուզում, թե դու ողջ վերադարձիր, ինձ ոչինչ էլ հարկավոր չի։

Գնացքը սուլեց հանկարծ, հևալով եկավ և շրխկոցով կանգ առավ։ Վագոններից դուրս թափվեցին «վեր գեղերից» եկող զապասները, վազեցին ջրի տակառի մոտ և, իրար հրելով, իրար վրա ջուր ցանելով, սկսեցին ջուր խմել։ Իսկ վագոնների լուսամուտներից գլուխները դուրս հանած՝ դրանց, կայարանին և բոլորին նայում էին դեղին կոճակներով, ակնոցով և կրախմալով մարդիկ։

— Դե, տղերք, տեղավորվեցեք,— լսվեց տանուտեր Արսենի ձայնը, որ մինչ գնացքի գալը զալումը նստած՝ պապիրոս էր քաշում։— Դե՛, դե՛…— Ու, աչքը վագոնների մեծավոր մարդկանց, վզի շղթան ու կրծքի վազմաներն ուղղելով անցնում էր նա տղերանց առաջից և կարգադրություններ անում։

Դավիթը, նրան նայելով, սկսեց նորից փնթփնթալ։

— Ձեռ քաշի, Դավիթ ջան, բան չունե՜ս,— հանգստացնում էր նանը նրան։— Ջե՛ռ քաշի…

Տղաները կամաց-կամաց տեղավորվեցին։ Դավիթը նույնպես մտավ վագոն։ Նանն ուղեկցեց նրան մինչև վագոնի շեմքը (նրանք գնում էին ապրանքատար վագոնով)։

— Ձվերը կոտրես ոչ, Դավո ջան. աղն աղլուխի տտումը կապած ա,— խորհուրդներ, ցուցումներ էր տալիս նա իրար ետևից և ձեռը ծոցը դրած նայում, թե հարմա՞ր տեղ է նստելու արդյոք Դավիթը և կապոցը չի՞ գցի արդյոք այնպիսի տեղ, որ ձվերը կոտրվեն։ Եվ նա վագոնից հեռացավ այն ժամանակ միայն, երբ գնացքը սուլեց։ Նա վախով ետ կանգնեց և շարժվող գնացքի ետևից ձեռները բարձրացրեց վեր, դեպի երկինք.

— Դո՛ւ հարեհաս ըլես, ո՛վ զորավոր սուրբ Սարգիս…
II

Տղաների գնալուց հետո Կաղնուտն իրեն զգում էր հանկարծ թալանված։ Շատ քիչ տուն կար, որ կռիվ գնացած զինվոր չունենար կամ ազգական ու բարեկամ չլիներ գնացածին։ Իսկ Կաղնուտում գրեթե բոլորն ազգական ու բարեկամ էին իրար և այդ պատճառով, տղերանց գնալուց հետո, բոլորը գրեթե սպասում էին լուր, նամակ։ Ով որտե՞ղ գնաց, ո՞ւր մնաց, ի՞նչ եղավ… Սպասում էին անհամբեր, ջղագրգիռ ու տագնապով։ Այդ տագնապն ավելանում էր մանավանդ այն ժամանակ, երբ մութն ընկնում էր կամ երբ երկինքը ծածկվում էր ամպերով, երբ անձրև էր գալիս։ Բոլորի մեջ, սակայն, և ամենից ավելի անհանգիստ էր Մարան նանը։ Աշխատանքի միջոցին, թե պարապ ժամանակ նա Դավիթին չէր մոռանում. թե դաշտում, երբ հասած արտերում զրնգում էր գերանդին, թե այն ժամանակ, երբ կովերը բառաչելով գալիս էին հանդից, թե տանը, երբ հարսը ման էր գալիս առաջին, նա, որդուն մտաբերելով, շարունակ քրթմնջում էր ինչ-որ։ Իսկ երբ եկեղեցու զանգերը կանչում էին «ծլիի՜նգ-ծլին, ծլի՜նգ-ծլին»— նա խաչակնքում էր երեսը և աղոթքի կանգնում։— «Տեր, դու օգնե՜ս»… Իսկ ծեր Ոսկանը, Դավթի գնալուց հետո, հարևան Պետրոսի օգնությամբ, մի կերպ բերեց սարի խոտը և դիզեց, հետո, երբ արտերի հունձն սկսվեց, նա, իր հին գերանդին ու սրոցը վերցրած, գնաց արտերը հնձելու։ Մարան նանը, երբեմն և Վարդիշաղը գնում էին նրան օգնելու։ Թեև պառավը չէր ուզում, որ հարսը այդ տեսակ աշխատանք անի, բայց որովհետև նա մենակ պիտի ձանձրանար տանը կամ լաց լիներ— նանը նրան տանում էր իր հետ։ Որքան էլ չէր թողնում բանելու, բայց Վարդիշաղը, սովոր լինելով դաշտային աշխատանքի և պարապ նստելու ամոթից, օգնում էր ծերերին։ Փոցխում էր, միջակներում մնացած հասկերն էր պոկում կամ եղանը ձեռքին բլուրներ էր շինում, և միշտ գլխաշորը ճակատին քաշած, որ արևը դեմքը չվառի։ Այնուհետև կալին՝ բոլորն աշխատում էին միասին։ Եվ բոլոր այդ աշխատանքի մեջ անհամբեր սպասում էին էլի նամակի։

Վերջապես այդ նամակը եկավ։ Գյուղի մարդիկ դեպքերը, մեծ թե փոքր, լավ են հիշում, իսկ թիվ և ամիս` ամենևին. «Էս բանը պատահեց էն տարին, երբ մաշինի ճամփեն եկավ» ասում են, կամ՝ «էն տարին, երբ տերտերակինը մեռավ»։ Այդպես էլ՝ Դավթի առաջին նամակն իր գնալուց որքա՛ն ժամանակ հետո եկավ, դժվար է ասել, բայց նա եկավ Աստվածածնա տոնին։ Դավիթը գրում էր, որ ինքը լավ է և «կուզի որ դուք էլ լավ լինեք և գործով աջողակ»։ Շատ բարով էր անում նանին, ամուն՝ հորը և կնոջը՝ Վարդիշաղին։ Է՛լ — դո՛ւք ողջ լինեք։ Կռվի մասին ոչինչ չէր գրում։ Վերջում ասում էր միայն, որ գնում են «Գերմանի կողմը»։ Դե, այդքան էլ որ գրել է, հերիք է, ինքը ողջ լինի. միայն թե նամակն անպակաս անի… Բայց երկրորդ նամակն ստացվեց շատ ուշ։— Անցավ նոր տարին, անցավ Բարիկենդանը, անցավ մեծ պասը— նոր Զատկին միայն մի բաց նամակ եկավ` երեսին մի ծեր մարդու պատկեր։ Դարձյալ շատ բարով էր անում բոլորին և գրում էր, որ իրենց «պոլկը Կարպատումն է»։ Տնեցիներն, իհարկե, շատ ուրախացան, ոո վերջապես, նամակ եկավ, և այդ նամակը մի քանի անգամ կարդալ տվին սրան-նրան։ Բոլորը լավ էր, հասկանում էին, բայց թե ի՞նչ բան էր այդ «Կարպատը»— ոչինչ չհասկացան։ Մինչև անգամ տերտերն էլ բան չհասկացավ։ Ակնոցի թելերն ականջների ետևը կապած՝ նա նայեց նամակին, նայեց և գլուխը շարժեց. «Օրհնվածը հնենց չի գրում, որ մի բան հասկանաս… Կարպե՞տ թե՞ Կարապետ, քաղա՞ք է, գյո՞ւղ— ի՛նչ իմանաս…»։

— Բա է՛ս պատկերն ի՞նչ է, տերտեր ջան,— ցույց տվեց նանը բացիկի երեսի ծերունու նկարը։

— Դե դա էլ իրենց քարոզիչը կլինի, ո՞վ է իմանում…

Այդ օրվանից հետո էլ նամակ չեկավ։ Նանը որդու նամակները պահում էր ծոցում, և եթե մեկը հարց էր տալիս Դավթի մասին՝ հանում էր դրանք և ցույց տալիս։ «Էս երկու նամակն է ղու արել…»։ Ու նամակները ծոցին ամեն կիրակնամուտ գնում էր եկեղեցի, չեչից շինած կարմիր մոմեր էր վառում և աղոթում Դավթի համար— «Տեր, դու խնայես ամեն ղարիբի ու ամեն կորածի»… Հետո, եկեղեցուց դարձին, մտնում էր Ծիրանանց տուն, ժամհարի տուն և առհասարակ այն բոլոր տները— ո՛ւմ տղեն զինվոր էր։— Ո՛վ է իմանում, գուցե, մի բան էլ Դավթի մասին գրած լինեն… Բայդ ոչինչ չէր լինում։ Ժամհարի տղա Զաքարը, ասում էին Վարշավ է, Իրիցանց Սեթոն՝ Վան թե Էրզրում, Ծիրանանց Արշոն առաջ Գերման էր (անունն էլ դժվար է ասվում, ով գիտի ինչ կորած մոլորած տեղ է). հիմի էլ տարել են, ասում է Տրապիզոն… ո՜ւո՜ւ— Տրապիզոն… Դո՛ւ խնայես, ով ձիավոր սուրբ Գևորգ… Մեկ-մեկ էլ պառավ նանն այնպիսի երազներ էր տեսնում… այդ ժամանակ, խունկ ու մոմ վերցրած, գնում էր գրբացի մոտ. և գարի գցողն ամեն անգամ ասում էր միևնույնը. «Տեղը դժվար է, բայց ճամփա է ընկնում»… Մինչ նանն այսպես դես ու դեն էր ընկնում Դավթից մի լուր ստանալու հույսով, հայրը՝ ծեր Ոսկանը, բանի վրա թե տանը նստած, երբեմն, մեկ էլ տեսար խոսեց ինքն իրեն. «Էն տղիցը նամակ չէկավ էլի՜»… Նրան պատասխանում էր հարսը կամ կինը, եթե լսում էին, իսկ եթե պատասխան չէր ստանում, նույնը կրկնում էր մի քանի անգամ, «Էն տղիցը նամակ չէկավ էլի՜»… և ապա կամաց, շատ կամաց ավելացնում էր. «Ով գիտի ի՜նչ պատահեց»… Ու այսպես անցնում էին օրեր, շաբաթներ ու ամիսներ։ Անցավ տարի, տարի ու կես— նամակ չկար ու չկար։ Վսւրդիշաղը դեռ ջահել հարս` տխրում, լաց էր լինում թաքուն տեղեր, մանավանդ տխրում ու լաց էր լինում, երբ քաղաքից եկողները պատմում էին կռվի մասին։ Պատմում էին հազար ու մի բաներ. պատմում էին, թե թուրքը «ժաժ է եկել» և թե ինգլիզը գնում է թուրքի վրա— նավով, զորքով. պատմում էին, թե ֆրանկները մի այնպիսի թոփ են հնարել, որ տասը լուծ գոմեշ չի քաշի, որը երբ գցում են— միանգամից մի քաղաք է սրբում, հողն ու փոշին ամպի նման չոքում է մի քանի օր, իսկ ձայնից հեռվում խլանում են զինվոր ու զորք… Ազատե՜ս, տեր. ինչեր չէին պատմում… Կռիվը մեծ է, ասում էին, կռիվը երկա՜ր. ամեն ազգ ու ցեղ վեր են կացել իրար վրա… Չէ՛, շուտ չի վերջանա… Պառավ նանն էլ տեսնում էր, որ կռիվը մեծ է, շա՛տ մեծ… Ամնն օր, ամեն օր, աստծու օր ու գիշեր պոեզը չէր կտրվում պոեզի ետևից, և ամեն օր վագոնները տանում էին զինվոր, զինվոր— հրացանով, անհրացան… Տանում էին բաց վագոններով, փակ վագոններով և մի տեսակ խաչ նկարած վագոններով… Սրանք էլ, ասում էին, վիրավորներ են… «Կուրանա՜ ձեր մերը»… Գնում, գալիս էին պոեզները, շվացնում գյուղի մոտ, գռգռալով անցնում կամուրջը և գնում, իրար ետևից։ Տանում էին էլի զինվոր, ձի, թոփ-֊թնդանոթ, ու էլ ի՜նչ ասես։ Տանում էին, գնում ու ճչում՝ «Ու ո՜ւո՜ւ»…

— Ասսու կրա՛կ, ասսու կրա՛կ,— ասում էր նանն ամեն անգամ գնացքի ձայնը լսելիս և երբեմն չանչում նրա ետևից։ — Տարար րեխիս չոլերը գցեցիր, ե՞րբ պըտի, ա՛յ անտեր, մի խաբար բերես…

Շաբաթը մի անգամ, երկու անգամ Կաղնուտի գզիրներր գնում էին կայարան թերթեր, նամակներ բերում, և շաբաթը մի անգամ Մարան նանը գնում էր կանցիլար գրագրի՝ Արշակ աղի մոտ։ Դավթից ոչինչ չէր լինում։

— Մի էն տակի թղթերը տես,— ասում էր նանը գրագրին ամեն անգամ, երբ նա բացասական պատասխան էր տալիս:— Կարելի է լավ չես տեսել…

— Կա ո՛չ, ա՜յ պառավ, կա ո՛չ, որ ըլի հո գլխիս չեմ տալու։

— Բա էս ո՞նց պըտի ըլի, Արշակ աղա. ինչի՞ նամակ չի ղու անում։

Գրագիրը շարունակ գրում էր և, առանց գլուխը բարձրացնելու, պատասխանում անտարբեր.

— Ո՜վ է իմանում. կարելի է փող չունի…

— Փո՜ղ, քոռանամ ես,— մատը ցամաք շրթունքին էր դնում նանը։— Թող գրի թե՝ փող չունեմ… Հավ, ձու կտա֊նեմ ստանցին՝ կծախեմ, փող կղրկեմ, միայն թե գրի– տեղն իմանամ՝ որտեղ է… Թե արևդ ապրի, Արշակ աղա, կարալ չե՛ս մի տեղն իմանաս,— շարունակում է նանը ձեռքը ծոցը տանելով։— Է՛ս հրես իրա նամակները, ադրեսն էլ միջին ա… Ու նանը նամակները դնում է գրագրի սեղանին։ — Հը՞, Արշակ աղա, չի ըլի մի նամակ գրես իրա մեծավորների վրա։ Գրես թե՝ էա Դավիթ Մաճկալովը որտե՞ղ ա, կարելի է մի խաւբար անեն…

— Է՛հ, դժվար է, պառավ, դժվար, –ասում էր գրագիրն ու շարունակում իր գրությունը։

Դժվա՜ր… Նանը չէր հասկանում ի՞նչն է դժվար.— մեծավորներին գրե՞լը, թե՞ նրանցից պատասխան ստանալը։

Մի օր էլ, երբ նանն այսպես խոսում էր գրագրի հետ, ներս մտավ տանուտեր Արսենն իր արծաթե վազմաներով չերքեզի չուխեն հագին։

— Էլի՜… Դե, ա՛յ պառավ,— ասաց,— որ սաղ ըլի` ղու կանի էլի։

Սա՜ղ… Ուրեմն կարող է պատահել Դավիթը մեռած լինի՞, սպանվա՞՜ծ… Նանի լեզուն չի զորանում, լեզուդ չորանա, տանուտեր Արսեն… Թեև չէր հավատում պառավը, բայց նրա սիրտը մի մութ կասկած ընկավ. ի՞նչ կանի, եթե Դավիթը մեռած լինի իսկապես… Կարո՞ղ է պատահել, որ այդպես բան լինի… Է՜, չէ մի— ինչեր է մտածում։ Խոսք էր էլի, Արսենի բերանն եկավ՝ ասա՚վ։— «Աստված որ ագռավի ձենը լսի՝ Վարթիվորին ձին կգա… Թող ասի, հողեմ գլուխը…»։

Տխուր վերադարձավ պառավը տուն և նստեց շեմքին։

Աշուն էր, քամի, տան առաջի բարդիները խշշում էին ու տերևաթափ լինում։ Նրանց հետ խշշում էին և բոլոր բարդիները, խշշում էին միատեսակ խուլ, համատարած խշշոցով, և ընդհանուր այդ խշշոցի ժխորից բացի գյուղում ուրիշ ձայն չէր լսվում։ Խշշում, խշշում էին բարդիները և նրանց դեղնած տերևները խմբով թռչում էին քամու հետ կամ օդապտույտ տատանումներով թափվում գետին։ Եվ գետին ընկնելով, ահից հալածված ասես, խմբվում էին իրար մոտ, հավաքվում անկյուններում, թաքնվում խոռոչների մեջ կամ մտնում ծածկույթների տակ…

Մարան նանը շեմքում նստած դնդնում էր ու հետն էլ մտածում, թե չլինի իսկապես մի բան է պատահել Դավթին. ինչո՞ւ հապա նամակ չի գրում… Եթե մի բան պատահած լինի և հարսի ծնողներն իմանան– ի՞նչ կանեն։ Վարդիշաղին կտանեն երևի… Նանը լսել էր, որ նրանք այդպիսի մտադրություն ունեն։ Այստեղ-այնտեղ խոսում էին այդ մասին և այդ խոսքերը նանի ականջն էին հասնում։ Թեև հարսի հերանք հեռու էին, Կաղնուտից երկու գեղ այն կողմ, բայց նրանց մտադրության մասին նանը լսել էր։ Ուզում էին Վարդիշաղին տանել… Էհ, երկու տարուց ավելի է, քիչ ժամանակ չի, մարդը չկա,— մտածում էր նանը հարսի մասին։ Իսկ շունը նրա ոտների մոտ պառկած հանդարտ մռռում էր։ Դա գայլանման, մազերը սևին տվող, ականջների ծայրերը կտրած, պոչատ շուն էր։ Երբ պառավը դնդնում էր լսելի ձայնով, նա կտրած պոչն ու ականջները շարժում էր և նայվածքը հառում պառավի դեմքին։

— Երանի քեզ, այ Չամբար,– խոսեց նանը հանկարծ շանը դիմելով։— Յարաբ քո միտն էլ գալիս է Դավիթը, այ Չամբար։

Շունը, կտրած պոչն ու ականջներն ավելի շարժելով, տխուր նայեց տիրուհուն.

— Նա քեզ շատ էր սիրում, այ Չամբար։ Իհարկե, ո՛նց կմոռանաս…

Շունը հանկարծ մռռաց բարձր, և աչքերը բակի դռանը, կանգնեց առաջին ոտների վրա. հսկող հայացքով նայեց և, տեսնելով եկողը ծանոթ է, նորից նստեց։ Մանր քայլերով, ձեռնափայտը, ավելի շուտ մի ճիպոտ կռնատակին, գալիս էր մի շեկ, փոքրիկ, տարիքոտ մարդ։ Նանն իսկույն ճանաչեց. Վարդիշաղի հայրն էր՝ Դեղին Ծիտը, ինչպես անվանում էին նրան իրենց գյուղացիները նրա դեղին մազերի և բարակ ձայնի պատճառով։

— Բարի օր քեզ, խնամի Մարան, —ասաց նա դեռ հեռվից մի այնպիսի բարակ ձայնով, որ կարծես դուրս էր գալիս մի նեղ, ասեղի ծակի չափ նեղ, կոկորդից։

— Բարին արևիդ, խնամի Խունկի,— պատասխանեց պառավը, տեղից ելնելով։

Բարևելով նրանք նստեցին իրար կողքի, հենց շեմքի մոտ ընկած գերանին։

— Է՛հ, ո՞նց եք, խնամի Մարան։

— Փա՛ռք իրան, խնամի Խունկի, ապրում ենք էլի։

Խնամի Խունկին չիբուխը հանեց գոտկից և, միջի մոխիրը թափ տալու համար, մի երկու անգամ խփեց գերանին, ապա սկսեց հանդարտ լցնել թութունով։

— Էհ, խնամի Մարան, ապրել էլ կա, ապրել էլ,— շարունակեց նա իր ճռվողուն ձայնով և միաժամանակ չիբուխը լցնելով։— Ապրել կա խոսքով, ապրել կա ոսկով… Նա նորից լռեց, չիբուխի ետևից ընկած, և երբ պատրաստեց այն, նախքան բերանը կոխելը, ձեռքն զգուշությամբ դիպցրեց պառավի թևին։— Բա էս ո՞նց պըտի ըլի, խնամի Մարան,– ասաց նա հանդարտ հոգոցով, ու, խոսքը չավարտած, չիբուխը վառեց։

— Ի՞նչը, խնամի Խունկի։

— Էս մեր Դավիթի բանը, խնամի Մարան։

Պառավի ձեռներն ու ծնկները դողացին նստած տեղը։ Նա ցամաք շարթերր սեղմեց և երկչոտ նայվածք նետեց խնամու աչքերին, նրա դեղին հոնքերի տակ, դեղին արտևանունքների մեջ հանգիստ նստած աչքերին։

— Բան գիտե՞ս, խնամի։

Խնամի Խունկին հանդարտ չիբուխը հանեց ատամների արանքից։

— Չէ՜, խնամի Մարան։ Ասում եմ մի խաբար չեկա՞վ էլի։

— Ո՞ւր է թե։ Որտեղի՞ց,— հառաչեց պառավը։

— Հըը՜մ,— մզզաց խորհրդավոր ու երկար խնամի Խունկին և, առժամ լռելուց հետո, հարցրեց.— Էս քա՞նի տարի էլավ…

Նանը նորից հառաչեց.

— Երկու տարուց ավելի է, խնամի Խունկի. Վարթիվորին իրեքը կթամամի։

Խնամի Խունկին նորից մզզաց.

— Հըը՜մ… Երկու տարի՜,— խոսեց նա բերանի անկյունով, չիբուխն առանց հանելու, և, քիչ հետո, չիբուխը ձեռն առնելով, գլուխն իջեցրեց ու աչքերը հառեց գետնին։— Բա էս ո՞նց պըտի ըլի,— շարունակեց նա դարձյալ աչքերը գետնին,— էդ աղջկա, Վարդիշաղի բանը…

Նանը հասկացավ Դեղին Ծտի միտքը: Նա լսել էր, որ Վարդիշաղին ուզում են տանել, լսել էր և այն, որ մի ինչ-որ ունևոր լորուտեցի առաջարկ էր արել՝ Վարդիշաղին առնելու։

— Ինչի՞ համար ես հարցնում որ, խնամի,— խոսեց նանը, շուրթերը սեղմելով, ինչ ցույց էր տալիս, թե արդեն գլխի է ընկել բանն ինչումն է և պատրաստվում է հարկավոր պատասխանը տալու։

— Ինչի՞ համար… Դե, դու էլ կնիկարմատ ես, խնամի Մարան, կհասկանաս Էլի… Ջահել աղջիկ է, սիրտը կոտրած…

Նանը շուրթերն ավելի սեղմեց և նստած տեղը տրորվեց անխոս։

— Գիտեն մարդիկ, գիտե աստված, խնամի Խունկի,-խոսեց նա հառաչանքով, ծանր և գրեթե հանդիսավոր։— Գիտեն ամենքը, որ աղջկանդ աչքիս լսի պես եմ պահում։ Ասած չեմ մի օր՝ էս ծուխը քեզ, կամ մեկնած ոտդ քեզ քաշի։

— Շնորհակալ եմ, խնամի Մարան, հաստատ մնաս… Բայց ասում եմ, ջահել աղջիկ է էլի՛, ո՛վ է իմանում… Մերն ասում է` թող մի քանի օր էլ գա մեր տուն։ Ասում է՝ րեխանց մեջ սիրտը կբացվի մի քիչ…

Մի քանի անգամ էլ հերանք այդպես ուզել էին հարսին, մի երկու անգամ նանը համաձայնել էր, մի երկու անգամ չէր համաձայնել, պատճառ բերելով իրենց մենակությունը, աշխատանքը. խոստացել էր, որ ինքը կտանի Վարդիշաղին հերանց տուն (և տարել էր ու ինքն էլ մի քանի օրով մնացել)։ Բայց այդ բոլորն արել էր մեծ դժվարությամբ. առանց հարսի դժվար էր, չէր կարողանում ապրել։ Ոչ թե գործի–բանի համար— ո՛չ։ Նանն առաջվա պես սկի չէբ ուզում հարսին բանի դնել։ Բանն այն էր, որ քանի հարսը տանն էր, նրան թվում էր՝ որդին ապահով է, բայց հենց որ նա հեռանում էր աչքից՝ նանը հուսահատվում էր. ամեն բան դատարկ ու անպետք էր թվում, իսկ հարսը «սրտին սին էր տալիս», ինչպես ինքն էր ասում։ Սակայն հոր խնդիրը, այս երրորդ անգամը լինելով, չկարողացավ մերժել։ Չկարողացավ նրա՛ համար, որ աշուն էր, բան ու գործը պատճառ չէր կարող բերել, և նրա՛ համար, որ խնամին չնեղանա իրանից և աղջկանը կռվով, զոռով տանի, ինչպես արել էր մեկը հարևան Խաչի գյուղում։

— Թոզ գա, խնամի ջան,— ասաց,— ես էլ ուզում եմ սիրտը բացվի. ջահել է… Պառավն անկեղծ էր խոսում.— ջահել է, թող գնա մի քիչ ազատ ման գա, իրա պատճառով շարունակ կողքին նստելու չի, գուցե հենց այդպիսի մի ցանկություն էլ ունի Վարդիշաղը, որ մի քանի օրով գնա հերանց տուն.— Թող գա, խնամի Խունկի, բայց շուտ ետ բերես, մենակ կարըմ չեմ. սովորել եմ… Հրես մեր հայն էլ կգա՝ տեսնենք ի՞նչ է ասում։

Պառավը խոսում էր մարդու մասին։

Քիչ հետո ծեր Ոսկանն ու հարսը՝ Վարդիշաղը` եկան բոստանից մի-մի դդում ձեռներին։ Ծերունին արխալուղով էր, Վարդիշաղն ամենօրյա իր կապույտ շորերով, մի սև գոգնոց կապած և ճերմակ գլխաշորով։ Հորը տեսնելով` նա գլխաշորն ուղղեց, ամաչկոտ քայլերով մոտեցավ բարևեց, և մտավ ներս` շորերը կարգի բերելու։ Իսկ ծեր Ոսկանը նստեց գերանին։ Խնամու գալու նպատակն իմանալով` տվեց իր համաձայնությունը։

— Թո՛ղ գա րեխեն, ինչ կա որ, թող գա,— խոսեց նա անատամ բերանը չպպացնելով, այնպես, որ ճերմակած և դեղնած բեղերը քիչ էր մնում բերանը մտնեին։— Թո՛ղ գա…

Երեկոյան դեմ Դեղին Ծիտը, աղջկա առաջն ընկած, տարավ նրան իրենց գյուղը։ Վարդիշաղն իր շորերից մի կապոց արավ, համբուրեց կեսոր, կեսրարի ձեռքը ու գնաց։

Ծերերը ճանապարհ դրին նրան մինչև բակի դուռը։

— Թեզ կգաս հա՜,— պատվիրեց նանը մի քանի անգամ։

Վարդիշաղը գլխով անելով հեռացավ։

Բայց նրա գնալուց հետո տունը նանին թվում էր դատարկ։ Նա հաճախ նստում էր տան շեմքին և օրերը համրում, թե երբ պետք Է Վարդիշաղը գա։ Երբեմն էլ անհանգիստ, տխուր դիմում էր մարդուն։

— Վարդիշաղը եկավ ոչ, ա՛յ մարդ…

Եվ ծեր Ոսկանն ամեն անգամ, բերանը չպպացնելով, պատասխանում էր.

— Կգա էլի. բա հո մնալ չի… Մի օր կգա…

Երկու շաբաթ հետո սակայն լուր եկավ, թե Վարդիշաղն էլ չի գալու, նրան տվել են լորուտեցուն։

Տվել են լորուտեցո՜ւն… Ուրեմն Դավիթը մեռած է, Դավիթը չկա՜… Դրա համար էր ասում տանուտեր Արսենը… — Լեզուդ չորանա՜, տանուտեր Արսեն…
III

Ծեր ամուսինները մնացին մենակ։ Ամրողջ աշուն ու ձմեռ տնից գրեթե դուրս չեկան։ Նանը մինչև անգամ եկեղեցի չէր գնում. «Եթե նրանում մի զորութին կար, ըսենց չէր ըլի», ասում էր հաճախ։ Չէին գնում և մեծ որդու տուն (բաժանքից հետո առհասարակ սառել էին): Նրանց երկար ճանապարհը տնից գոմն էր, գոմից տուն. ամբողջ ժամանակ զբաղվում էին տավարի և հավերի հոգսով։ Երբեմն մինչև ուշ գիշեր ծերունի Ոսկանը ճրագը ձեռին մնում էր գոմում, սպասելով, որ տավարը դարմանն ուտի. ո՛վ է իմանում եզներից մեկը հանկարծ կարող է կապը կտրել և կովին հարու տալ, որ էսօր էգուց կարող է ծնի։ Իսկ նանն այդ ժամանակ մի հին գուլպա ձեռին նստում էր տանը` օջախի մոտ և, ըստ սովորության, դնդնում։ Դուրսը քամին ու բուքը թռչում էին Կաղնուտի գլխով և անվերջ սուլում, շվշվում ու շառաչում բարդիների մեջ. թափում էին ձյունը կտուրներից, ձյունով խփում էին լուսամուտներին և վնգվնգում ծխնելույզներում։ Ու ամբողջ գիշեր այդ ցրտի ու բուքի մեջ գնացքները գնում էին էլի, սուլում, ճչում էին գյուղի մոտ և գրգռալով անցնում կամուրջը։ «Անտեր մնաք, յարաբ էլ ո՞ւմ տունն եք քանդելու», ասում էր նանն ամեն անգամ գնացքի սուլոցը լսելիս։ Ու հիշում էր այն օրը, երբ Դավիթը վագոն նստեց և ասաց. «Մնաս բարով, նանի»… «Մեռնի քու մերը, իմ թառլան բալա, որտե՞ղ մնացիր յարաբ, ո՞ր չոլի մեջ, ո՞ր քարի տակ… գոնե մի կտոր շոր, մի նշան հասներ»… Ու տրորվելով` դնդնում էր նանը, մինչև որ ծեր Ոսկանը գալիս էր գոմից։

Ու այսպես մինչև գարուն։ Իսկ գարնանը, երբ վար ու ցանքն սկսվեց, ծերունին արորը սարքեց և գնաց վար։

Եվ մի քանի օր էր արդեն վար էր անում։

Գարնան արևն անուշ տաքություն Էր փռել Կաղնուտում, տավարը բակերում տաքանում էին, հավերը քրքրում էին անցած տարվա աղբակույտերը։ Ամեն կողմից լսվում էր գառների ձայն, երեխաների աղմուկ. հանդից լսելի էին գութանավորների և մենավոր չթվորների ձայնը, որ խրախուսում էին եզներին։ Օդը լիքն էր ձայների ժխորով։

Ճաշն անց էր։ Պառավ Մարանը շեմքի մոտ ամաններ էր սրբում ավազով։ Հինգ-վեց հավ աքլորի հետ միասին, վիզները երկարած, ոտնե-ոտ մոտենում էին նրան, սպասելով, որ տիրուհին, ինչպես միշտ, ամաններից մի բան կթափի. բայց նանը, անուշադիր հավերի ցանկության, խորասուզված իր գործն էր անում։ Չամբարը, նրա կողքին նստած, գլուխը թաթերին, աչքերը երբեմն-երբեմն բանալով, նայում էր պառավին, նայում էր հավերին ու նորից ննջում` արևի ախորժելի տաքությունը վայելելով։ Մեկ էլ նա մռռաց հանկարծ և մի ակնթարթում ցատկեց տեղից ու հաչելով առաջ վազեց։ Հավերը կչկչացին և, վիզները ձիգ-ձիգ տալով, խմբվեցին աքլորի շուրջը։ Ո՞վ է… Նանը ձեռը դրեց ճակատին և իր քաղված աչքերով նայեց շան ետևից։ Ինչ-որ մեկը գալիս էր դեպի իրեն՝ մի հաստ ձեռնափայտ ձեռին։ Գալիս էր կամաց-կամաց ու ծանր-ծանր շուրջն էր նայում։ Հագին զինվորի շինել ու գլխարկ էր, բայց ինքը զինվորի նման չէր երևում. կաղում էր մի քիչ գլխարկն էլ աչքերին էր քաշել։

«Տենաս ո՞վ է»,— մտածեց նանը ձեռը ճակատին։ «Չլինի Դավոյի մասին մի բան գիտի…»։

Եկողը աչքերը չորս՝ էլի նայում էր ամեն կողմ։ Այս բանը և՛ վախեցրեց, և՛ զարմացրեց պառավին։ Բայց նրան զարմացրեց ավելի այն, որ շունը, երկու բերան հաչելուց հետո, սկսեց հոտոտևլ եկողի փեշերը և փաթաթվեց ոտներին։ Տեր Աստված, ո՞վ պիտի լինի սա… Նանը, առանց տեղից շարժվելու, շարունակում էր նայել զարմացած. հետո ամանները հավաքեց իրար մոտ, որ հավերը չդիպչեն նրանց, ու դարձյալ նայեց։ Եկողը եկավ կաղալով, եկավ ու հանկարծ– «Բարով, նանի՛» ասաց։

Պառավը գրեթե ծուլ եղավ տեղից։

— Ա՜խ, Դավո ջան…

Ու ծեր Չամբարից բացի, ոչ ոք չտեսավ, թե ինչպես մայր ու որդի գրկեցին իրար ու լաց եղան… Պառավը զարմացած էր. առաջին կանգնած էր մի ուրիշ Դավիթ. ձայնը նրանն էր, բայց ինքը սկի նման չէր. աչքերը խոր ընկած, ոսկորները սրված, մի թշի վրա էլ ինչ-որ սպի կար. գնդակի տե՞ղ էր, ի՞նչ էր… Նանն ուզում էր հարցուփորձ անել, բայց չկարողացավ։ Եվ քիչ հետո, երբ մտան ներս, երկու փոքրիկ, քառակուսի լուսամուտներով սենյակը, նա սկսեց խոսել հուզումից անկապ, կցկտուր.

— Ո՛վ զորավոր սուրբ Սարգիս… Ախր երազում տենում էի, Դավո ջան, տենում էի, որ՝ չէ…

Ու խոսում, խոսում էր երկար և կարծես, ուզում էր մի քանի տարվա անցուդարձը պատմել մի քանի րոպեում։

— Գնում էի նամակի, սրան էի հարցնում, նրան էի հարցնում. «կա ոչ որ կա ոչ»… Իսկ գարի գցողն էլ ասում էր՝ նեղ տեղ է։ Հերվա ֆորթն էլ մատաղ էի խոստացել` սատկեց…

Խոսում էր պառավը և տան անկարգ դրած իրերը կարգի բերում, խոսում էր և նայում Դավթին։ Տեսնելով, որ Դավիթը նայում է տան իրերին, ծալքին, խոսքի ընթացքը փոխեց.— Հա, ճոթ ու կտորն էլ էնքան թանկացել է, որ ո՛չ յորղանի երես ենք կարում առնել, ո՛չ դոշակի։ Սաղ ճղվել, իրարից էլել են… Ամեն բան կրակի գին է դառել, այ կրակվեն դրանք… Էլած ձուն նավթի ու սպիչկի չի հերիքում։ էն էլ շատ ժամանակ չի ըլում. ամիսներով անթեղ եմ անում…

Դավիթը, մորը լսելով, նայում էր միաժամանակ կից սենյակի դռան և դեպի բակը։ Երկար լսելուց հետո, վերջապես, ընդհատեց մորը.

— Բա էս մերոնք ո՞ւր են,— հարցրեց հանկարծ։

— Մերո՜նք,— երկարացրեց խոսքը նանը, շուրթերը սեղմելով։— Հերդ, Դավո ջան, գնացել է վար անելու։ Երկու օր է մեր դիմացի արտը վարում է… Հողը ասում է, շա՛տ է պնդացել։ Դե՛, իրա ուժն էլ չկա էն վաղվա… Խեղճ հայը հալից ընկել է։ Դու էլ մի խաբար չես անում… Միշտ ասում է. «Գա՝ երեսիս մի բուռ հող քցի, էլ՝ հեչ…»։ Նա հառաչեց երկար ու շարունակեց.— Ծիրանանց Արշոն, ասում են, իմացե՞լ ես, կուրանա նրա մերը, ընկել է ձիու տակը` սպանվել… Կալավեր է եղել, ի՞նչ է, գիտեմ ոչ… Իսկ Իրիցանց Սեթոյի, էն մեր շաշ, անդարդ Սեթոյի ոտները, ասում է, կտրել են բալնիցումը. իմացե՞լ ես… Հերն ուզում է եզը ծախի, գնա որդուն տես, մեծ տղեն թողում չի։ Հերն ասում է՝ «Բա Սեթոյին մի եզը չի՞ հասնի»… Իսկ մեծ տղեն թե՝ «Ես կը բաժանվեմ, ասում է, եթե էդպես բան անես»… Ու մնացել են էդպես։

Դավիթը լուռ լսում էր մորը և էլի նայում կից սենյակին և բակի դռան։

Երկար լսեց, լսեց և նորից ընդհատեց մորը.

— Բա էն հարսն ո՞ւր է գնացել…

Որդու հարցը շփոթեց պառավին, նա չկարողացավ իսկույն պատասխանել, «Իմացե՞լ է տենաս, թե չէ», մտածեց և, աչքերը գետնին, սկսեց թախտի կարպետի ծալված ծայրերն ուղղել։

— Վարդիշա՜ղը,— խոսեց նա կարպետի հետ խաղալով. — Վարդիշաղը հերանց տուն է գնացել…— Ու, խոսքը չավարտած, հառաչեց։ Պառավի ցամաք շուրթերը դողում էին. չէր իմանում ի՛նչ պատասխանի որդուն, քիչ էր մնում լաց լինի, բայց զսպում էր իրեն, շուրթերը սեղմում էր էլի, և նրա խորշոմած դեմքը դրանից ավելի էր կուչ գալիս։

Դավիթը նկատեց մոր հուզումը և կանաչ կանթով գլխարկը, որ մինչ այդ գլխին էր, վերցրեց և նստեց թախտի ծայրին։

— Ի՞նչ կա, բան է պատահե՞լ…

Նանը լուռ էր։

— Դե ասա, տենանք, ի՞նչ կա,— շարունակեց Դավիթը, մոր լռությունից ինքն էլ անհանգստացած։ Պառավը փղձկաց հանկարծ և սկսեց արտասվել։

Ու պատմեց բոլորը։

— Ա՜խ, ասողի լեզուն չորանա՜, չորանա՜… Մի ժամ, ժամից ավելի, Դավիթը մնաց միևնույն տեղը անխոս նստած. արմունկները ծնկներին, գլուխն ափերի մեջ առած, մտածում էր։ Հետո ելավ տեղից, գլխարկը վերցրեց, փայտը ձեռն առավ ու գնաց դեպի դուռը։

— Ո՞ւր, Դավո ջան,— հարցրեց նանը վախեցած։

Դավիթը, առանց ետ դառնալու, ասաց.

— Գնամ տենամ ի՞նչ է անում ապին…

Ասաց ու առաջ գնաց կաղալով։

Մայրը հուզումի մեջ մոռացել էր որդու կաղալը։

— Բա էդ ոտիդ ի՞նչ է պատահել, այ տղա,— հարցրեց երկյուղով։

— Հե՛չ,— պատասխանեց Դավիթն առանց ետ դառնալու։

Մայրը հասկացավ, որ գնդակի դիպած պիտի լինի, չուզեց հարցուփորձել, տեսնելով, որ Դավիթը տրամադիր չէ խոսելու. հետո մանրամասն կպատմի երևի…

— Կա՛ց, Դավո ջան,— ասաց նանը տեղից ելնելով։ — Բա մի բան չե՞ս ուտում։ Կա՛ց մի թեթև ձվածեղ անեմ։

— Չէ՛, հարկավոր չի,— հրաժարվեց Դավիթը։ Բայց նանը լսել անգամ չուզեց և, «կաց, կաց» ասելով՝ դուրս գնաց։ Եվ Դավիթը սենյակի փոքրիկ քառակուսի լուսամուտից տեսավ, թե ինչպես մայրն արագ-արագ գնաց դեպի գոմը։ «Երևի ձու բերելու»,— մտածեց Դավիթը, և նանը նրա աչքին այնպես փոքրացած ու թեթև երևաց, կարծես պառաված երեխա լիներ, որ քայլում էր շտապելով։ «Ոտներն էլ բոբիկ են», մտածեց Դավիթը և նոր միայն ուշ դարձրեց մոր հագուստին, որ նման էր մուրացկանի շորերի։ «Ոնց որ ուզողի շորեր ըլեն», մտածեց Դավիթը և խնդաց տխուր.– «Իսկ Վարդիշաղը մարդի է գնացել…»:

Վարդիշա՜ղը… Օտարականի պես կանգնել էր Դավիթը սենյակի մեջտեղը և չորս կողմն էր նայում։ Ծալքը նորից նրա աչքովն ընկավ և մոտեցավ ծալքին. տեսնես տարե՞լ է Վարդիշաղն իր անկողինը, բաժինքի շորերը, թե՞ չէ… Դավիթը. հիշում էր կնոջ վերմակն ու դոշակը երեսի կտորից. մեկը զոլ-զոլ էր, մյուսը` վարդագույն նախշերով։ Ոչինչ չկար… Դե, էլ ինչի՞ է նայում. «իհարկե տարած կլինի», մտածեց նա և, մորը չսպասելով, փայտը ձեռին դուրս եկավ բակը։

— Ո՞ւր, Դավո ջան, ո՞ւր ես գնում,— ձայն տվեց նանը գոմի կողմից։ Նա զգուշությամբ ինչ-որ բան էր բերում գոգնոցով։

Դավիթը չպատասխանեց.

— Մի բան ուտեիր, ա՛յ տղա։

Դավիթը ձեռը թափ տվեց։ Հարկավոր չի՛…

Ու գնաց։ Նանը մինչև փողոց աչքով ճամփու դրեց նրան մի թաքուն ահ սրտում. ինչո՞ւ այսպես հանկարծ գնաց Դավոն…

Դավիթը կամացուկ ու դանդաղ դուրս եկավ փողոց և քայլերն ուղղեց դեպի Դիմացի արտը։ Վարի օր էր, փողոցում մարդ սակավ էր պատահում. պատահողներն էլ կանգնում էին և նայում նրան։ Գյուղում զինվոր հազվադեպ էր լինում, այդ պատճառով նայում էին ուշադիր, հետաքրքիր։ Մի կին, որ երկու հորթ իրար կապած, առաջն արած քշում էր— երկար նայեց նրան և դարձավ կողքի կնոջը. «Մաճկալանց Դավիթը չի՞, աղչի. Ոսկանի տղեն»… «Հլե ոնց որ նա ըլի», պատասխանեց մյուսը։ Դավիթը ճանաչեց այդ կանանց. մեկն իրենց հարևան Պետրոսի կինն էր, մյուսը ժամհարի հարսը, բայց չպատասխանեց նրանց տարակուսանքին։ Նա էլ իր հերթին նայում էր գյուղի տներին, որոնք բոլորն էլ կարծես իջել, փոքրացել, խրվել էին գետնի մեջ. էլի Արտեմի խանութն էր մենակ, որ աչքի էր ընկնում ներկած դռներով… Գնում էր նա և նայում տներին. տեղ-տեղ շները հաչում էին նրա վրա, երեխաները կանչում էին «ուռո՜ւս, ուռո՜ւս»… Այս բոլորին նա ոչ մի ուշ չէր դարձնում, թվում էր նրան, թե անցնում է օտար մի գյուղի միջով այնպես, ինչպես անցնում էր Կարպատի, Պոլշի և Ռուսաստանի գյուղերի միջով։ Բայց ոչ մի տեղ— ո՛չ Կարպատում, ո՛չ Պոլշում, ոչ էլ Ռուսաստանում նա իրեն այնպես օտար ու մենակ չէր զգացել, ինչպես այստեղ՝ իր հայրենի գյուղում։ Նրա մտքից չէին հեռանում մոր խոսքերը— «Վարդիշաղը մարդու է գնացել», ու այնքան վատ էր զգում իրեն, որ չէր ուզում մարդ տեսնել, և աշխատում էր շուտով դուրս գալ դաշտ… Աջ ոտի վրա կաղալով, ձեռնափայտը ձեռին, վերջապես, դուրս եկավ գյուղից ու հասավ գետափ։ Դեռ գյուղի միջից, երբ շները չէին հաչում, լսվում էր գետի խշխշոցը։ Ջրի այդ ձայնը ծանոթ էր Դավթին, բայց դա էլ հեռավոր ու օտար էր թվում։ Գետը հոսում էր հորդացած ջրերով. պղտոր ու մթնած ալիքները մրմռում էին և հրհրում միմյանց կավե պատնեշների մեջ ու շարունակ խշշում, թշշում, կարծես բողոքում, տրտնջում ու զայրանում էին ում որ դեմ։

«Վարդիշաղը մարդու է գնացել», կրկնում էր Դավիթը մտքում, գետի ջրերին նայելով, և նրան թվում էր թե ալիքները ճչում են «կինդ չկա, կինդ չկա»… Այո, չկա… Ուրեմն ի՞նչ, ինքն ավելորդ է՞… Չկա՞. լա՛վ. ո՞վ է մեղավոր ուրեմն. ի՞նքը, թե՞ նա… Եթե ժամանակին լար ուղարկեր, Վարդիշաղն, իհարկե, չէր գնա… Ո՞վ ասաց, թե չէր գնա… Հայրը՝ Դեղին Ծիտը, միևնույն է, կտաներ էլի… Բայց ոչ, հազիվ թե… Եթե լուր ուղարկեր՝ հազիվ թե… Իսկ ինչո՞ւ Վարդիշաղն այդպես արավ… Եթե նա սիրում էր՝ պիտի համբերեր… Համբերե՜ր…

Մտածում էր Դավիթն ալիքներին նայելով, և ալիքները, թվում էր՝ կանչում էին էլի. «կինդ չկա, կինդ չկա»… Լա՜վ, ուրեմն ինքն ավելո՞րդ է։ Ավելո՞րդ… Ինչո՞ւ ավելորդ… Կերթա ահա իր ծեր հորն օգնելու, կերթա հիմա կփոխարինի նրան, որ վաղուց ի վեր սպասում է իրեն, հոգնած ու հալից ընկած… Ինչո՞ւ է ավելորդ. կերթա, կզբաղվի նորից հին գործով. արտ կցանի, կալ կկալսի, ինչպես առաջ…

Բայց որքան էլ Դավիթն ուզում էր մոռանա կնոջը՝ չէր լինում. ալիքները, գետափի ուռիները և քիչ վերև երևացող կամուրջը, բոլորը հիշեցնում էին նրան.— այս ջրի միջով էր, որ ձիով գնացին նշան, ուռիներն այսպես նոր էին կանաչել, երբ պսակվեց, և պսակից մի ամիս հեոո այն կամուրջով էր, որ ինքն ու կինը— նորահարս ու նորափեսա միասին— գնացին Վարդիշաղի հերանց տուն, և ջրի էն կողմն էր, որ Վարդիշաղն ասաց. «Ինձ համար կրնկավոր բաշմակ կառնես»։

Երկար պիտի մնար Դավիթը գետափին կանգնած, եթե չսթափեցնեին նրան մի խումբ ոտաբոբիկ երեխաներ, որ հայտնի չէ որտեղից, աղմուկով թափեցին գետափ և սկսեցին կատվի պես մագլցել ուռիները։ «Տենանք ով շուտ, տենանք ով շուտ», կանչում էին նրանք և կտրտում ուռիների նոր բացված դեղնականաչ ճյուղերը։ Նրանց նայեով՝ Դավիթը գլուխը շարժեց, ժպտաց երեխաների ճարպիկության վրա և նորից կաղալով շարունակեց ճանապարհը դեպի Դիմացի արտը։ Երբ կամուրջն անցավ՝ արտը երևաց. կեսից ավելին վարած էր արդեն. երևում էր, որ երկու օրվա վար է. մի մասը շեկին էր տալիս, մյուս մասը սև էր ու թարմ։ Դավիթը կամաց-կամաց մոտեցավ։ Ծեր Ոսկանն, ուրագն արխալուղի գոտին խրած, զառամ ձայնով անընդհատ խրախուսում էր եզներին, «Հա՛, քե մատաղ, հա՛, քաշի, հա»… Եվ եզները, մեջքները լարած, գնում էին համաչափ քայլերով, իսկ նրանց ետև բացվող ակոսից բարձրանում էր թեթև, բարակ ծխի նման թեթև գոլորշի։

— Բարի աջողում, ապի,— ասաց Դավիթը հորը մոտենալով և, քրտնած լինելով, գլխարկը վերցրեց։

Հայրն ավելի ուշ ճանաչեց որդուն, քան մայրը։ Դավիթը՜… Երկար չէր հավատում և նայում էր ձեռն աչքերին հովանի արած։ Երբ, վերջապես, համոզվեց Դավիթն ինքն է, բռնեց որդու գլուխը և համբուրեց նրա քունքի մազերը, ապա սկսեց գանգատվել, թե ինչո՞ւ այսքան ժամանակ նամակ չէր գրում, ու իրենք էլ, ո՛վ է իմանում, ինչե՞ր էին մտածում։

— Խեղճ մերդ ամեն օր լաց էր լինում.– Հայ էս ո՛նց էլավ, էս ի՛նչ էլավ,— խոսում էր ծերունի Ոականը դանդաղ, զառամ ձայնով. նրա անատամ բերանը չպպում էր և բեղերի մազերը, քիչ էր մնում, բերանը մտնեին։ Մոր պես հայրն էլ փոքրացած ու թեթևացած էր թվում Դավթին. ավելի նիհարել էր ու ծերացել. հոնքերը բոլորովին ճերմակել էին և կախ ընկել աչքերի վրա, մինչև անգամ ականջներն էլ սպիտակել էին։— Դե, լավ արիր, որ եկար, որդի. լա՜վ արիր,— ասում էր նա շուտ-շուտ։

Եվ երբ բավական խոսել էր, մի ձեռով մեջքը բռնած, մյուսով գետնին դիմհար տալով, ելավ վարը շարունակելու: Բայց Դավիթը չթողեց:

— Թող, ապի,— ասաց,— ես կվարեմ…

Եվ, ձեռնափայտն ու շինելը թողնելով հոր մոտ մաճը ձեռն առավ։ Եզներն առանց ճիպոտի շարժվեցին: Դրանք հին եզներն էին, որ այժմ բավական պառավել էին, բայց և ավելի փորձառու դարձել։ «Էհ, գնացել է, գնացել», մսածում էր Դավիթը կնոջ մասին. «Թո՛ղ գնա… էլ կնիկ չի ճարվի աշխարհում», ավելացնում էր դաոնացած, վրեժխնդիր և մաճն ամուր սեղմում ձեռքում։ Վարժ եզները գնում էին համաչափ քայլերով, և ակոսները կանոնավոր շարում էին իրար կողքի։ Գոհ էր Դավիթը, եզների հմտությունը զարմացնում էր նրան, այնպես կարգով էին քայլում։ Չորրորդ թե հինգերորդ ակոսի վերջում, սակայն, արորը հանկարծ դուրս պրծավ ա՚կոսից և վարածն ընկավ։ Դավիթը ոտը դեմ տվեց՝ արորն իր տեղը գցելու և, հանկարծ… ծունկը բռնեց ու չոքեց։ Ի՞նչ պատահեց։ Նա սաստիկ ցավ զգաց. ծնկին դիպած հին գնդակի տեղն այնպես ծակեց, կարծես մեկը շամփրեց նրան, ոտից մինչև գլուխ վազեց մի տաք հոսանք և քրտինքը միանգամից ծածկեց նրա ճակատը։ Նա ծունկը բռնեց և կամաց շփեց։ «Ոչի՛նչ, բա՛ն չկա, վատ տեղ դիպավ»— մտածեց նա և շարունակեց վարը։

Հետևյալ ակոսում կրկնվեց նույնը։

Այս անգամ ծերունի Ոսկանը նկատեց և մոտեցավ որդուն։

— Ինչ պատահեց, Դավո ջան…

— Հեչ, ծունկս չթին դիպավ,— պատասխանեց Դավիթը՝ ծունկը բռնած։

Հայրը ձեռը մեկնեց, որ ինքը վարի, բայց Դավիթը դարձյալ չթողեց և, ծունկը ցավելով, վարը շարունակեց։ Հայրը նստած նայում էր նրան և հոգով խնդում ուրախությունից, որ մենակ չմնաց, որ կորած Դավիթը եկավ նորից… Մտմտում էր ծեր Ոսկանը և խանդաղատանքով նայում որդու ետևից։ Մեկ էլ տեսավ՝ Դավիթը չոքեց նորից։ Ի՞նչ պատահեց էլի։ Նա կրկին մոտեցավ որդուն։ Դավթի դեմքն՝ այս անգամ ծամածռվել էր ցավից և գույնը թռել… Ծնկից դարձյալ մի տաք հոսանք էր վազում դեպի գլուխը, և ծունկը կարծես շամփրում էին կրկին։

— Խամությունից կըլի, խամությունից,— ասաց հայրը։ — Դու նստի, նստի, ես կվարեմ…

Դավիթը ծունկը բռնած գնաց դեպի շինելը։ Նա զարմացած էր. ինչո՞ւ հանկարծ ծունկը ցավ տվեց այդպես։ Ճիշտ է, գնդակը դիպել էր ծնկին, հանել էին, և դրանից էր, որ թեթև կաղում էր, բայց նրան թվում էր միշտ, որ այնուամենայնիվ իրենց գործը կանի։ Նա թե՛ ձեռքից և թե՛ ոտքից վիրավորվել էր Կարպատներում կամ, ինչպես ինքն էր ամսում, Կարպատում. պառկել էր հիվանդանոցում, և ամբողջ հիվանդանոցի հետ գերի էր ընկել, նորից հիվանդանոցի հետ ազատվել էր գերությունից, և միշտ էլ նրան թվացել էր, որ լա՛վ է` վիրավորվել է, այդպիսով կազատվի ծառայությունից, և որքան էլ ձեռքն ու ոտքը վնասված լինեն, այնուամենայնիվ իրենց գեղական գործը կարող է անել։ Բայց ահա— էլ ինչի՞ է պետք… Հայրը՝ ծեր մարդ, նա պիտի աշխատի՝ ինքը նայի՞… Մտածում էր Դավիթը դառնացած և նայում հորը, որ մեջքը կքած, հազիվ կարողանում էր քարշ գալ արորի հետ։ Նայում էր հորը, նայում էր գյուղին և մտածում։ Ալիքավոր օդը վետվետում էր նրա առաջ, ագռավները հանդարտ, անվախ իջնում էին հոր ցանքսի վրա և ցորենի հատիկները վեր քաղում։ Հեռվից, մոտիկից, գյուղի այն կողմի արտերից, բլուրների լանջերից լսվում էին գութանավորների և չթվորների ձայներ. գյուղում բառաչում էր մի ըստ երևույթին, նորածին կով՝ երկարաշունչ ու սրտախոր մի բառաչով, որը տարածվելով գյուղի վրա` դողդողում էր ջինջ օդի մեջ և արձագանքներով գնում դեպի դաշտերը։ Երբեմն լսվում էր նաև շների հաչոց, երեխաների աղմուկ… Ու այդ բոլորը՝ թե՛ գութանավորների ուրախ հորովելը, թե՛ կովի կարոտակեզ բառաչը, թե՛ շների հաչոցը և թե երեխաների աղմուկը—բոլորը, բոլորը թվում էր Դավթին, որ միևնույն բանն են կրկնում, որ ինքը ավելորդ է, անպետք… Բոլորը— մեծ, փոքր, մարդ թե անասուն — պետք են մի բանի, իսկ ինքը ինչի՞ է պետք իր ոտքով… Եվ նա, ցավող ծունկը բռնած, տխուր նայում էր բարդիների մեջ կորած Կաղնուտին, լսում էր հստակ օդում տարածվող ձայները, հիշում էր կնոջը և կրկնում միևնույնը, որ ինքն այլևս ավելորդ է ու անպետք։— «Էլ ինչի՞ եմ պետք»… Ու իր հարցին պատասխան չէր գտնում։
IV

Օրը կամաց-կամաց երեկոյանում էր, բայց Դավիթը տեղից չէր ելնում. ծունկը դեռ մռմռում էր։ Հայրը մի քանի անգամ խորհուրդ տվեց գնալ տուն։ Չուզեց։ Ո՞ւր գնա, ի՞նչ պիտի անի տանը… Ծեր մարդն աշխատի այստեղ, ինքը գնա՞ տուն։ Ի՞նչ կա տանը… Եվ նա նույն տեղը նստած մնաց այնքան ժամանակ, մինչև որ հայրը եզներն արձակեց և սայլը լծեց։ Նա օգտեց հորը եզները սայլին լծելու, ապա շինելը հագավ և, կաղալով, առաջվանից մի քիչ ավելի կաղալով, գնաց դեպի գյուղ։ Ո՞ւր է գնում, ի՞նչ պիտի անի տանը, ի՞նչ կա տանը, մտածում էր նա և զայրույթով ցավող ոտքն ավելի ամուր խփում գետին…

Այն ժամանակ,երբ նա թեքվում էր դեպի գետը, նկատեց, որ իր ետևից, նույնպես դեպի գյուղն էին գալիս երեք ձիավոր։ Ուշ չդարձնելով եկողներին՝ նա շարունակեց ճանապարհը։ Ձիավորները մոտենում էին հետզհետե։ Դրանցից մեկը տանուտեր Արսենն էր, մյուս երկուսը՝ նրա գզիրները, հրացանները թիկունքով գցած։ Տանուտեր Արսենը, ինչպես միշտ, չերքեզի չուխան հագին, գդակը թեք, բեղերը երկար ու սուր, որ հիշեցնում էր Նասըր-Էդդին շահին, ուղիղ՝ շիփ շիտակ նստել էր ձիուն, և ձին նրա տակ գնում էր «ջրի պես», բաշը քամուն տված: Իսկ գզիրների ձիերը հետևում էին նրան սայլում լծվող հոգնած յաբուների պես ցինգիր-ցինգիր անելով։ Տանուտեր Արսենը գալիս էր իր տանուտերությանը ենթակա Խաչի գեղից, ուր գնացել էր դասալիք զինվորներ բռնելու։ Երկու օր առաջ նա «սռոչնի» թուղթ էր ստացել, որ խաչիգեղցի երկու զինվոր փախել են— դրանց անունը գրած էր թղթում— պետք է բռնել և ուղարկել։ Հրամանը պրիստավից էր և շատ խիստ։ Բացի դրանից, թղթում գրած էր, որ ընդհանրապես հետևել պիտի, որ փախած զինվորները չթաքնվեն գյուղերում։ Եվ ահա տանուտեր Արսենը գնացել էր այդ հրամանը կատարելու։ Խուզարկել էր փախած զինվորների տները, մարագը, գոմը, նայել էր ամեն տեղ, մինչև անգամ նրանց ազգականների տները. հարցուփորձել, սպառնացել էր նրանց ծնողներին, հարազատներին և… ոչինչ։ Փախածները չէին գտնվել։ Քանի անգամ բռնել էր այդպիսի «լրբերի»՝ թքել, մրել, ուղարկել և էլի— հե՞չ– գալիս են… հենց այդ խաչիգեղցի մեկը փախել էր երեք անգամ Էրզրումից։ Բայց թե որտե՞ղ պիտի թաքնված լինեին այժմ խաչիգեղցի այդ տղերքը՝ նա հասկանալ չէր կարողանում։ Այսպիսի անաջողություն չէր ունեցած երբեք. ի՞նչ պատասխան պիտի տար պրիստավին… Մտածում էր տանուտեր Արսենը և ոտքերով շտապեցնում ձիուն, ու ձին նորից գնում էր «ջրի պես»՝ բաշը քամուն տված…

Գետափին հասավ Դավթին։ Մոտենալով՝ ձին կանգնեցրեց և նայեց նրան։ Դավիթն իսկույն ճանաչեց տանուտեր Արսենին. նա բոլորովին չէր փոխվել, փոխվել էր միայն հին չերքեզի չուխան. այսինքն առաջվա սևագույնի փոխարեն, այժմ հագել էր դարչնագույն. վազմաները նույնն էին… նույնն էր գդակը… էլի նույն 45—50 տարեկան մարդն էր մնացել։ Դավիթն ամեն բան լավ էր հիշում։ Բայց տանուտերը չճանաչեց Դավթին. և ինչպե՜ս ճանաչեր– Դավթի նման այնքա՜ն մարդ կար միատեսակ շորերով. բայց հուցեև չուզեց ճանաչել. դժվար է ասել. այնուամենայնիվ, ձին կանգնեցնելով, հարցրեց արագ, թե ո՞վ է և որտեղի՞ց է գալիս։

Դավիթը չպատասխանեց։

— Քեզ եմ հարցնում է՜. զինվո՞ր ես։

Դավիթը դարձյալ չպատասխանեց. նա շարունակում էր քայլել դեպի կամարջը։

— Լսի՛ր, քեռուս տղա,— շարունակեց տանուտերը հեգնանքով, ցուցամատը դեպի իրեն շարժելով, ինչպես անում են մանուկներին կանչելիս։— Դոկումենտ, բան ունե՞ս, թե՝ զիքոյե:

Դավիթը շինելը թևից ուսը գցեց և, լեզուն չպպացնելով, գլուխը շարժեց.— Ծըը՜… Նրա այդ անտարբերությունը, գլխի շարժումը և լեզվի «չպպոցը» վրդովեց տանուտերին (ո՞վ է սա, որ իրեն մարդատեղ չի դնում, իր հարցերին չի պատասխանում) և նա ձին քշեց դեպի Դավիթը, կամենալով իջնել ձիուց, բայց մինչ այդ ետ ընկած գզիրները մոտեցան և, Դավթին ճանաչելով, երկուսը միասին բացականչեցին.

— Սա հո մեր Դավիթն է, խալփա…

Տանուտերը տնքաց. գլուխը թափահարեց, անհայտ է վիրավորանքից թե թյուրիմացությունից, և ձիու սանձը բաց թողեց նորից:

Գզիրներն ուզում էին զրույց բացել Դավթի հետ, իմանալ ե՞րբ է եկել, որտեղի՞ց, բայց Դավիթը անուշադիր նրանց ցանկության, ատամները սղմած, գլուխը շարժեց տատանուտերի ետևից, ինչ-որ փնթփնթաց ինքն իրեն և շարունակեց ճանապարհը կամուրջով։

Կես ժամից հետո նա տանն էր արդեն։ Հազիվ մտել էր ներս՝ գզիրներից մեկն եկավ և կանչեց նրան կանցիլար:

— Ի՞նչ կա, ո՞վ է կանչում:

— Տանուտերը…

— Տանուտե՜րը… Գլուխը քարով է տվել տանռւտերը… Գնա ասա՝ գալիս չե՛մ,— պատասխանեց Դավիթը վրդով:

Եվ չգնաց։

Բայց քիչ հետո նույն գզիրը նորից եկավ։

— Խալփեն վռազ կանչում է կանցիլարումը

Դավիթը դարձյալ չգնաց. ի՞նչ գործ ունի նա տանուտերի մոտ։

Սակայն մի քանի րոպեից երկու գզիր միասին եկան և տարան նրան։

Դավիթը ձեռնափայտը վերցրեց ու առաջ ընկավ։

«Մի տեսնենք էդ մարդն ի՞նչ է ուզում ինձանից», մտածում էր ճանապարհին։

Տանուտերը, ձեռքերը ետևը դարսած, անցուդարձ էր անում կանցիլարի բակում և շրթունքները կրծում։ Մի քանի գյուղացի և մի կին նրա մոտ կանգնած ինչ-որ բան էին խնդրում, բայց տանուտերը, աչքը ճամփին, գրեթե չէր լսում նրանց։ Երբ Դավիթը գզիրների հետ միասին ներս մտավ բակը՝ նա ձեռքերը կանթեց մեջքին, կանգնեց և ուղիղ նրան նայեց։

— Հը՜, վերջապե՜ս,— խոսեց նա։— Մեր տղա, դու խանի խոռն ես, նամեսնիկի թոռն ես, որ լայաղ չես անում գալ…

Դավիթը մի ձեռը նույնպես կանթեց մեջքին և ոտից գլուխ նայեց տանուտերին՝ մի հոգնած ու դառնությամբ լի հայացքով։

— Է, ի՞նչ կա որ, ինչի՞ գամ,— խոսեց նա ակամա՝ արհամարհանքով, յուրաքանչյուր բառն առանձին շեշտելով։

— Էդ արդեն քո բանը չի՝ ինչի՞ համար,— շարունակեց տանուտերը։— Քեզ որ կանչում են՝ պըտի գաս։ Հասկանո՞ւմ ես… Էստեղ վլաստն է կանչում, հասկանո՞ւմ ես,— բարկացավ տանուտերը և ավելի մոտեցավ նրան։– Դու ինձ էն ասա` դոկումենտ ունե՞ս, թե չէ… Էլ լի՛րբ-լիրբ մի խոսի…

— Դե, լավ, հերի՛ք,— թափ տվեց ձեռը Դավիթը և ձեռնափայտը բարձրացրեց։

Թե՛ գզրրները և թե՛ բակում եղած գյուղացիները լավ չնկատեցին, թե ինչ պատահեց, որ տանուտեր Արսենը հանկարծ փռվեց գետին։

Գզիրներր վրա վազեցին նրան բարձրացնելու։

Բայց նա չէր շարժվում։

Դավթի հարվածը դիպել էր նրա քունքին. ճակատից արյուն էր գնում։

Դավթին անմիջապես ձերբակալեցին և տարան ներս։ Երբ նրա մոտ եղած թղթերը վերցրին, գրագիրը դրանց մեջ գտավ մեկը, զինվորական վարչությունից տրված մի թուղթ, որի մեջ գրված էր «Դավիթ Մաճկալով, 28 տարեկան, ազատվում է զինվորական ծառայությունից անպետքության պատճառով…»։

Գրագիր Արշակ աղեն մի քանի անգամ կարդաց այդ թուղթը, կարդաց և չհասկացավ, թե ինչու Դավիթը, մի այսպիսի վկայագիր ունենալով, ցույց չի տվել տանուտերին։

– Ինչի՞ց է վախեցել արդյոք, որ ցույց չի տվել,– զարմանում էր նա,— և ի՞նչ է մտածել, որ սպանել է տանուտերին…

Մտածում էր Արշակ աղան, մտածում և բան չէր հասկանում…
1920

Ստեփան Զորյան | Ջրհորի մոտ

…Էս, ինչ որ պատմում եմ – Ավստրու կողմն էր: Շաբթից ավելի` առավոտ, իրիկուն կռվում էինք: Ցերեկը հանգստանում էինք շոգի պատճառով— առավոտ, իրիկուն կրակում… Մին ավստրիացիք էին առաջ գալի, մին մենք էինք վրա տալի, բայց միշտ էնպես էր ըլում, որ մնում էինք էլի մեր տեղերում, մեր հին դիրքում: Բա՜ց, դուրան տեղ էր. հերիք էր գլուխներս բարձրացնեինք` իրար տեսնում էինք, իսկ դորբինով հո ոնց առաջիդ: Մեր ու ավստրացոց արանքին մի տուն կար միայն, մի մեծ տուն, երկու հարկանի, կտուրը երկաթած: “Կալվածատիրոջ տունն է”, ասում էին. նրա դաչան էր, ինչ… Առաջին էլ պարտեզ կար, սիրուն ճաղավոր պարիսպներով: Էնքան մոտիկ էր, որ ամեն ինչ տեսնում էինք: Դրա մոտ էլ ջրհոր կար` երկար փետով (էն, որ ռուսները ժուրավլ են ասում): Ինչքա՜ն էինք ծիծաղում էդ փետի վրա… Էդտեղ` կռվից ամեն բան` տունը, ծառերը, ախպեր, կուչ են եկել, կարծես ուզում են թաքնվել, բայց էդ փետը — էդ ժուրավլը` մեն—մենակ տնկվել է դաշտի մեջ ու դունչը մեկնել երկինք: “Աղոթում է”,— ասում էին տղերքը: “Չէ, մեզանից խռովել է, գանգատ է անում աստծուն”: Մի քանիսն էլ թե` “Մեզ բանի տեղ չի դնում. ինչքան ուզում եք կրակեցեք, ինձ բան չեք անի, ասում է”: Ու մենք կրակում ենք մին—մին էլ հանաքով նշան էինք բռնում, բայց նրա համար` հե՛չ… Ու էսպես շաբաթից ավելի… կրակում ենք, կրակում, բայց արևը բարձրանում էր թե չէ` կրակոցը երկու կողմից էլ դադարում էր:
Կռիվը` կռիվ, էդ արևն էլ մի կողմից էր նեղում մեզ: Բաց դաշտ, ամառվա շոգ օր… ջուր էլ չկա: Մի բոչկա ջուրը, խնայելով խմում ենք, երկու օր. օրական մի բակլաշկա` ոնց որ ուղտին գդալով ջրես… Մի օր էլ, ըհը՛, ջուր չկա… բոչկեն էլ է հատել, բակլաշկաներն էլ… Ծարավից տղերանց բերանը բաց էր մնացել հավի պես… Լեզուներս կպել, չորացել է… Գիտեք էլի, երբ մարդ ծարավ է, ոնց է ըլնում…
“Այ, մի քիչ ջուր հա՜” ասում ենք իրար:
Բայց ո՞րտեղից… Բոչկեն գնացել էր ու մի օր էր չկար: Բռնվե՞լ էր, ձի՞ն էր ընկել, ի՞նչ էր պատահել, չկա՛ր… Մեր բախտից ավստրացիք էլ չեն շարժվում, թե չէ մի հա՛յ անեին` իրենց գերի էինք… Էնպես էինք թուլացել: Մենակ մենք չենք էդպես, մեր վաշտապետն էլ պակաս չի մեզնից: Տեսնում ենք շուտ—շուտ ավստրացոց կողմն է նայում, պռոշները չպպցնում է ու` “չորտ վազմի,— ասում է,— ե՞րբ պիտի ջուր բերեն”:
Դա բեղերը նոր ծլած տղա էր, ռուս ստուդենտ, բերել էին աֆիցեր: Լավ տղա էր, հասկացող, հանաքչի. իրան էլ Վասիլի Վլասիչ էին ասում: Դա նայեց, նայեց ավստրացոց կողմը, մին էլ թե` “չորտ վազմի, գոնե էս ջրհորը մոտիկ ըլեր”… Մենք էլ նայում ենք ջրհորին ու զարմանում, որ ջուրն էսքան մոտիկ է ու անկարելի հեռու: Ծարավ մարդիկ ու ջրհո՜ր… Նայում ենք ոնց որ սովածը հացին:
—Բա ջուրն էսքան մոտիկ ըլի ու մենք էսպես ծարա՜վ,— ասում է տղաներից մինը:
—Էդ ասի է՜,— տնքում են տղերքը:
Իսկ մեր վաշտապետը պռոշները չպպացնում է ու շարունակ` “Չորտ վազմի, չորտ վազմի…”;
Տեսնում ենք, խեղճը ինքն էլ է տանջվում ծարավից: Խոսում ենք, մին էլ տղաներից մինը թե`
—Այ, մեկը ըլներ էդ ջրհորից ջուր բերեր հա՜…
Էդքան հերիք էր արդեն: Ամեն կողմից վրա տվին: Ասում են ու իրար նայում: Ասում են ու վաշտապետին նայում:
—Եկեք մեզնից մինը թող գնա:
—Գժվե՛լ եք, ինչ է. նրանք էնտեղ նստած (այսինքն ավստրացիք), ասում են, ճանճ էլ գա կտեսնեն:
Մին էլ թե`
—Եկեք փորձենք:
—Այ տղերք, ձեռը վեր կալեք, ասում են, շանսատակ կանեն:
Մի քանիսը թե` փորձենք, մի քանիսը` թե թարկը տվեք:
Վերջը թե` անպատճառ, ինչ էլ ուզում է ըլի — պետք է գնանք:
Բայց ո՞վ գնա, ո՞վ չգնա, թե` եկեք վիճակ գցենք. երեսուն—քառասուն թուղթ փաթաթեցին ու լցրին մի փափախ:
—Դե՛հ, հանեցե՛ք…
Հանեց սա, հանեց նա,— մի ութը, ինը մարդ, վրա տասը, տերդ խնդա Բաղդասար, վիճակն ընկավ ինձ:
“Դե, գնա հիմի,— ասում եմ ինքս ինձ,— ա՛յ քեզ օյին. երկու տարի ազատվեցիր կրակից, հիմի արի ջրի ճամփին մեռի. էսպես էլ սարսաղություն…”: Բայց ընկերական բան է, ինչ պիտի անես, ընկել ես – պիտի կատարես:
—Դե, արի՛ գնա, արի գնա,— ասում են:
Իսկ ես ժաժ չեմ գալիս. դեռ կարծում եմ հանաք է: Թուղթը ձեռիս շուռ եմ տալիս դեսուդեն: Տղերքն էլ կարծում են վախենում եմ:
—Չլի՞ վախենում ես…
Նամուսս չվերցրեց:
—Կատոլին թել կապեցեք գնամ.— ասում եմ:
Էստեղ թէ` Վասիլի Վլասիչին ասենք – նոր (այսինքն վաշտապետին): Վասիլի Վլասիչը ակոպի մի ծերում նստած` պապիրոս էր շինում: Երկու տղա մոտեցան թե`
—Թույլ տվեք, վաշե բլագորոդիյե, գնանք ջրհորից ջուր բերենք…
—Ո՞ր ջրհորից,— ասում է:
Տղերքը ցույց տվին մեր առաջին ջրհորը:
Վաշտապետը բարկացավ:
—Գժվե՞լ եք, ի՞նչ է,— ասում է,— ինչպես կարելի է, չէ՞ որ իսկույն կսպանեն: Նիկակ նիլզյա՛…
Տղերքը թե`
—Վաշե բլագորոդիյե, դուք թողեք միայն, ոչինչ էլ չի լինի: Էսպես կանենք, որ չտեսնեն:
—Բայց ո՞վ է գնում,— ասում է:
Թե` Բաղդասարը: Այսինքն` ես:
Վաշտապետը մի քիչ չեմ ու չում արավ: “Ափսոս է տղեն” ասում է: Բայց վերջը տեսավ շատ են խնդրում, ծարավից մեռնում են, ճար չկա, ինքն էլ ծարավ` թողեց: Կանչեց ինձ իրա մոտ ու խրատեց:
—Բայց էնպես գնա,— ասում է,— որ չտեսնեն հա՜… Կարո՞ղ ես…
—Կաշխատեմ,— ասում եմ:
Տղերքն ուրախացան: Կատոլը բերին, կտոր—կտոր թելեր իրար արին` ունկը կապեցին ու տվին ինձ:
—Դե՛, քեզ տեսնենք:
—Բարի ճանապարհ…
—Հաջողությո՛ւն…
Թելը դրի կատոլի մեջ, կատոլը ձեռս առա, սողալով անցա ակոպի թումբը` ու` չոքե—չոք, չոքե—չոք… Գնում եմ փորս գետնին քսելով, գնում եմ ծիտ տեսած կատվի պես: Փորսող եմ տալիս խոտերի միջով, ու կատոլը միշտ աջ ձեռքիս, գլխիս առաջ բռնած, որ եթե կրակեն էլ` կատոլին դիպչի… Միամի՜տ մարդ. կարծում էի կատոլից հետո ինձ չի դիպչի, կամ հենց եկած գնդակը կատոլի վրա է գալիս… Էսպես է. վախից խոտի շվաքումն էլ կպահվես… Գնում եմ, ու մի կողմից վախենում եմ, մի կողմից էլ ուզում եմ անպատճառ գնալ, գնալ ի՛նչ էլ լինի: Անունի, պատվի խնդիր է:
“Եթե ճակատիս գրած է, որ մեռնելու եմ էսպես տեղ, էսպես բանի համար, թող մեռնեմ,— ասում եմ,— ոչինչ,,,”:
Մտածում եմ ու գնում. գնում եմ ու մտածում: Լավ է, կանաչ է. գնալու ժամանակ էնքան էլ չեմ երևում: Կանաչը էսպես մի թզից ավելի է: Էս կանաչները տափակացնելով սողում եմ… Արևն էլ վերևից էնպես է վառում, որ տերդ խնդա… Էնքան շոգից չեմ նեղվում, ինչքան քրտինքից… Քրտինքը ծլլում է երեսիցս, թափվել է ականջներիս ետևը… ուզում եմ սրբեմ` ձեռ կբարձրանա՜… Սիրտս խնոցու պես գցում է փորումս: Բայց գնում եմ էլի, գնո՜ւմ.— ավստրացիք դեռ չեն տեսնում… Շուտով հոգնեցի, փռվեցի կանաչների վրա… Հանգստացա ու նորից… Գնում եմ – էլի չեն տեսնում… Մի երկու անգամ նայեցի մերոնց կողմը. տեսնեմ` ետևիցս ծիկրակում են թաքուն, իսկ ավստրացիք – հե՜չ… ժաժ չեն գալիս. չեն տեսնում… Էսպես, ախպերս, որ դուք եք, չոքեչոք սողալով հասա ջրհորին: Հասա ու մնացի քարի շվաքում: Բերանս էնպես է չորացել, որ թվում է` լեզուս կապ է ընկել… առաջ հլա էս քարի շվաքում մի լավ շունչ քաշեցի, հանգստացա…. Նայեցի` ավստրացիք էլի չեն տեսնում: Լավ… ո՜նց ջուր հանեմ… Ջրհորի բերանը բարձր է: Մի արշինի չափ: Բարձրանամ թե չէ` տեսնելու են, որ տեսնեն թե չէ` կրակելու են:
Տերդ խնդա՜ Բաղդասար… Փորձեցի պառկած կատոլը կոխել ջրհորը – չեղավ: Ճար չկար, պիտի բարձրանայի…. մտածում եմ, մտածում ու չեմ իմանում, ի՛նչ անեմ: Վերջը, կեցցե՛ս Բաղդասար. մի բան միտս ընկավ. աղլուխս: Լավ է` մոտս էր. հանեցի ու կանգնեցի: Կանգնեցի ու թափ տվի դեպի ավստրացիք: Ավստրացիք իրարով անցան, գլուխները հանեցին ակոպից ու նայում են ինձ: Ես էլ սպիտակ աղլուխս թափ եմ տալիս, որ չկրակեն… Մի կողմից թափ եմ տալիս, մի կողմից էլ կատոլը կախում են հորը. էդ որ տեսան` ավստրացիքս հրացանները բռնեցին: Ես աղլուխս թափ տալով մի քանի անգամ ձեռքս բերանս տարա… Ուզում եմ հասկացնել, որ ջուր եմ տանում, ծարավ ենք…
Հասկացա՞ն, ի՛նչ էր – էլ չկրակեցին…
Աչքերս նրանց կողմը` կատոլը կախ արի… Հիմի էլ արի տես, թոկը կարճ է, ջրին չի հասնում… Ի՞նչ անեմ: Վերցրի գոտիկս կապեցի թոկի ծերի, հասավ: Ջուրը հանեցի, հանեցի ու նորից աղլուխս նրանց կողմը թափ տալով, կատոլն առած վազում եմ: Ո՜նց եմ վազում. ձի գցես` չես հասնի: Ես վազում եմ, իսկ ավստրացիք ետևիցս ծիծաղում են: Էդ ես հետո իմացա. տղերքը դուրբինով նայել էին, պատմեցին:
Դեռ կես ճամփին եմ,— մերոնք “ուռա՜” կանչեցին:
—Մալադե՛ց Բաղդասար, մալադե՛ց Բաղդասար: Հասա ու տղերանց հետ ինքս ծիծաղում եմ իմ արածի վրա…
Բայց էդ ոչինչ: Դու էս ասա, թե մի կատոլ ջուրը քանի՞ մարդու ծարավ կկոտրի: Մի քանիսը խմեցին – հատավ: Մնացածներն էլ մնացին ծարավ: Դե, գիտեք, ծարավ մարդու մոտ ջուր են խմում` ավելի է ծարավում: Ջուրը ամենից առաջ տվինք, իհարկե, մեր վաշտապետին, հետո ո՛վ ավելի ծարավ էր:
Տղերքը թե` արի՛ Բաղդասար, մեկ էլ գնա… Խնդրում են, աղաչում:
Մտածում եմ` գնա՞մ, չգնա՞մ: Ամեն անգամ պապը գաթա չի ուտի: Ավստրացիք են, քեռուս տվերքը չեն. մի անգամ թողին – լա՛վ, երկրորդ անգա՞մ… Մտածեցի ու ասի` արի մեկ էլ գնամ, ինչ կլի` կլի՛… Էդպես ժամանակ մարդ հարբածի պես է ըլում: Շաշի պես հավեսի էի ընկել…
Էս անգամ վերցրի երկու կատոլ: Էլ ոչ թե սողում եմ առաջվա պես, կամ չոքե—չոք եմ գնում, այլ կանգնած: Աղլուխս թափ եմ տալիս ու առաջ գնում: Ավստրացիք էլ նայում են: Կարծես սպասում են, թե մի բան պըտի ասեմ: Հասնում եմ ջրհորին, նորից մի քանի անգամ ձեռս բերանս եմ տանում, աղլուխս շարժում եմ ու կատոլը կախում: Ավստրացիքս էլի նայում են: Առաջվա պես էլի` ոչի՜նչ… Բան չեն ասում…
Կատոլները լցրի ու ե՛տ աղլուխս թափ տալով բերի: Նոր տեղ էի հասել, մին էլ տղերքը թե`
—Հրե՛ մի ավստրացի է գալի:
Ես դառնամ` դրուստ: Մի ավստրացի շոր թափ տալով` գալիս է: Եկավ, եկավ ու – ըհը` — տեսնենք մի անամ էլ ձեռին: Մերոնք թե`
—Ջրի է գալի…
Դրուստ որ: Եկավ ջրհորի մոտ կանգնեց ու ձեռի շորը թափ տվեց մեր կողմը: Մերոնք թե`
—Այ տղա նրանք էլ են ծարավ էլել…
Ու թե դուք ժաժ եք եկել էնտեղ, մերոնք էլ էնպես: Բան չարին: Ավստրացիս կռացավ, ջուր հանեց ու տարավ: Էդ որ մերոնք տեսան, սիրտ առան: Թե` տղերք, եկեք մեկ—մեկ գնանք ջուր բերենք: Բաղդասարը հո փոդրաթ չի արել… Ինչպես ասի – տղերանց մեծ մասը ծարավ էր դեռ: Էդ խոսքի վրա բոլորը թե`
—Գնա՛նք:
Վաշտապետին ասին: Էլի մի քիչ չեմ ու չում արավ, բայց թողեց: Տղերքը գնացին: Առաջ մեկ—մեկ, հետո` երկու—երկու… Էդ որ ավստրացիք տեսան` իրանք էլ եկան: Մենք գնացինք, նրանք եկան, մենք գնացինք, նրանք եկան, ու մին էլ տեսանք մեր զինվորների կեսը հրես ջրհորի գլխին: Մենք ու ավստրացիք խառնվել ենք իրար: Խոսում ենք, բայց իրար չենք հասկանում: Հասկանում ենք նշաններով: Մենք ասում ենք` “Վադա խորոշ”: Նրանք էլ` “գո՛ւթ, գո՛ւթ”… Էդպես խոսում ենք, ջուր ենք հանում, խմում, իրար հյուրասիրում ու ծիծաղում… Ես մինչև հիմա էլ չեմ հասկանում, թե ինչի՞ էինք ծիծաղում… Էնքանը գիտեմ, որ ուրախ էինք, շա՛տ էինք ուրախ… մինչև անգամ, երբ ջրից կշտացանք, սկսեցինք երես, ձեռներ լվանալ: Հետո ջրհորի էդ ժուրավլը կռացրինք, բարձրացրինք… Ինչպես երևում էր` երկար ժամանակ չէր բանել – ճռում էր, ճռճռում ու էնպես ձեներ հանում, ոնց որ հարյուր տարվա հիվանդ: Դրա ճռճռոցի վրա ծիծաղում ենք, հանաքներ անում… Ավստրացիք էլի ինչ—որ բան են հարցնում` չենք հասկանում: Նրանք “գո՛ւթ—գո՛ւթ”, մենք “խարաշո՛, խարաշո՛”: Նրանք մեզ հացի կտորներ են տալիս, մենք նրանց պապիրոս: Ու էլի իրար ենք անցնում ու ժպտում:
Չգիտեմ, ինչքան ժամանակ էր անցել – մի րոպե թե մի ժամ – մին էլ տեսնենք մեր դիրքերից ձեն են տալի.
—Ռեբյատա՜…
Ոնց ենք վազում` էլ դու պրծար: Ետ եկանք: Վաշտապետը ծիծաղում է:
—Հը՞, կշտացաք,— ասում է:
Մենք գլխով ենք անում:
—Դա, վաշե բլագարոդիյե:
—Իսկ ավստրացոց հետ ի՞նչ էիք անում,— հարցնում է:
—Ոչինչ,— ասում ենք,— նրանց լեզուն չենք հասկանում:
Նա գլուխն օրորում ու բեղի տակ ծիծաղում է: Հետո թե`
—Լավ չի՞,— ասում է,— երբ մարդիկ էսպես մոտիկ բարեկամ են իրար:
Նրա էս խոսքերի միտքը էդ ժամանակ լավ չհասկացա, բաց տղերանց հետ էլի գլխով արի:
—Իհարկե, վաշե բլագարոդիյե…
Էլ չխոսեց: Մենք էլ ծարավներս կոտրած, հանգստացանք: Նստել ու խոսում ենք, թե` ո՛նց պատահեց էս բանը, ո՛նց էլավ, որ ավստրացիք մեզ մոտ թողին ջրհորին: Մի քանիսը թե` “իրենք էլ ծարավ էին` դրա համար…”:
Խոսում ենք մեզ համար, մին էլ` իրիկնապահին մի հրաման, թե պետք է առաջ գնանք, պետք է կրակել, կրակե՜լ… Արի տես, որ տղերանցից ոչ մինը սիրտ չի անում կրակելու: Ձեռներիս չի բռնում, հասկանո՞ւմ եք: Քիչ առաջ իրար հետ ասում, ծիծաղում էինք, հիմի…. չի ըլնում: Վերջը մեզ զոռ արինք. կրակում ենք, բայց վա՛յ էն կրակելուն… Մարդուն որ չես տեսել` ուրիշ բան է. կկրակես, կքշես` գնա, բայց որ տեսել ես, հետը խոսել, էն էլ մի երկու ժամ առաջ – ուրի՛շ է: Չի ըլում… Կրակում ենք, բայց էնպես: Գցում ենք օդի մեջ, գնում է… Կրակեցինք, կրակեցինք, բայց էլի էն, էլի էն: Առավոտը մենք մեր դիրքերում էինք, ավստրացիք իրենց: Բայց արի տես, թե բանից ի՞նչ դուրս եկավ: Մի օր անց` մեր վաշտապետին կանչեցին տարան: Նրանցից ետը մեր կապիտանը, նրա հետ էլ մի ուրիշ պարուչիկ եկան մեզ մոտ` խոսեցին: Կապիտանը, չոր, երկար մարդ էր` սարդ բնավորության տեր: Զինվոր տեսներ թե չէ` նկատողություն. “Ինչո՞ւ է գլխարկդ ծուռ”. “Ինչո՞ւ լավ չբարևեցիր”, “Ինչո՞ւ շորերդ, շինելդ լավ չես կոճկել” ու էսպես բաներ: Եկավ սա ու սկսեց, թե՛ դուք, ասում է, եկել եք թշնամու դեմ կռվելու, պետք է կռվեք, ասում է, ինչպես կարգն է: Մի հավատաք, ասում է, էն մարդկանց, որ ձեզ կասեն, թե, ավստրացիք մեր բարեկամներն են: Սո՛ւտ է,ասում է, էդ բոլոր մարդիկ ստախոս են, դրանք հայրենիքի դավաճաններ են…”: Խոսեց, խոսեց ու վերջն էլ թե`
“Ձեր վաշտապետը սրանից եդը սա կլինի”:
Այսինքն` հետը եկած պարուչիկը: Խոսեց ու գնաց: Իսկ մեր վաշտապե՞տը` Վասիլի Վլասի՞չը: Ո՞ւր տարան, ի՞նչ եղավ… Հարց ու փորձ, հարց ու փորձ – վերջը իմացանք, որ սպանել են… Մնացինք զարմացած, թե ինչո՞ւ: Նրանից էլ լավ մա՛րդ… Բոլորիս դրության մեջ մտնում էր, երբ մի բան էինք խնդրում` “չէ” չկար: Հիվանդ ժամանակներս գալիս էր մեզ տես, վիրավորված զինվորներին տանելու ժամանակ համբուրում էր, հետո նամակներ էր գրում, սիրտ տալի (էդպես մի նամակ էլ ես եմ ստացել): Իսկ մնացածի հետ` ոնց որ ախպեր կգար ձեռը մեջքներիս կխփեր, կհարցներ` ո՞նց ենք, ի՞նչ ենք… Ու էն բաների համար սիրում էինք նրան… Բայց արի տես, որ “վատ մարդ” է եղել, ասում է: “Վատը” ո՞րն է, ի՞նչ է արել: Էլի հարց ու փորձ, հարց ու փորձ – վերջը, իմացանք` մեղքը է՛ն է, որ թույլ է տվել, ասում է, իրա զինվորներին թշնամու զինվորների հետ խոսելու և չի թողել թշնամու վրա կրակեն… Էդ որ իմացանք` կատաղեցինք: Էդքան էլ սո՜ւտ… Չէ՞ որ մարդը, ասում ենք, էդ բոլորն արավ, որ ծարավ չմեռնենք: Էլ ինչո՞ւ է էդ սուտը: Խոսում ենք, բայց սրտներս էրվում է: Մտածում ենք, որ մարդը մեր պատճառով սպանվեց: Մտածում ենք, բայց ամեն մեկիս սրտին կարծես մի քար է ընկել… Մի օր էլ հինգ—վեց հոգի խոսում ենք էսպես, զարմանում, զայրանում, թե էդպես մի բան… Տղաներից մեկը վեր կալավ թե` “Էդ բոլորը մեր կապիտանի գործն է”: Մթամ սպանելու պատճառը նա է եղել: Մտածում ենք – դրուստ որ – բոլորը նրա գործն է: Կարող էր, չէ՞ ձեն չհանել, իմացածը ուրիշների` մեծերի – ականջը չգցել, եթե դրուստ էլ ըլներ էն, ինչ ասում էին: Ուր մնաց որ` սուտ… Մեր մեջ կային ռուս, խախոլ, հայ, վրացի, լատիշ: Բոլորն էլ հավասար ցավում են. “Խե՜ղճ մարդ”… “Խե՜ղճ Վասիլի Վլասիչ”… Ցավում ենք ու չենք իմանում ի՛նչ անենք… Մի օր էլ էսպես հինգ—վեց հոգով խոսում ենք, մեր ռուսը – Պավլուշա էինք ասում – վեր կացավ թե` “դրան էլ, ասում է, նրա օրը պիտի գցել”: Վրացի Դաթիկոն էլ է՛ն կողմից. “Ուղիղ է, ասում է, պե՛տք է…”:
Անցավ մի շաբաթ, ավստրացիք առաջ եկան, նորից ետ գնացին, ու էս անգամ, երբ ետ գնացին` մենք մեր դիրքերը հասցրեցինք ջրհորին: Ու հենց էդտեղ մի գիշեր, երբ կապիտանը, ամեն անգամվա պես, եկել էր պրավերկի, մեր տղերքը, կրակոցի ժամանակ, ևս—ևս արին դրան…
Ու երբ առավոտը դրա մարմինը գտան ջրհորի մոտ, բոլորն էլ կարծեցին, որ անցնելու ժամանակ ավստրացիք են խփել:
Էդպես էլ գրեցին գազեթներում…