§ 2․ ԱՐԵԳԱԿՆԱՅԻՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԵՎ ԵՐԿՐԻ ԱՌԱՋԱՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ՎԱՐԿԱԾՆԵՐԸ

Մարդկությանը խիստ հետաքրքրող հարցերից է այն, թե ինչպես են առաջացել

Արեգակնային համակարգը և Երկիր մոլորակը: Առայժմ դրա վերաբերյալ առկա են միայն
գիտական ենթադրություններ՝ վարկածներ, որոնք կարելի է դասա կարգել հետևյալ կերպ՝
միգամածային, պատահարային, երկնաքարային, խորքային գրավիտացիոն և այլն:
Միգամածային վարկածների խմբին է պատկանում Կանտ–Լապլասի վարկածը, որը
XVIII դ. վերջերին իրարից անկախ առաջարկել են գիտնականներ Կանտը և Լապլասը:
Ըստ այդ վարկածի՝ Արեգակնային համակարգի առաջացման ելակետ է համարվում
շիկացած գազերից բաղկացած միգամածությունը, որն անկյունային փոքր արագությամբ
պտտվել է իր առանցքի շուրջը: Ձգողական ուժի ներգործությամբ այն աստիճանաբար
սեղմվել է: Պտտման գծային արագությունն այնքան է մեծացել, որ կենտրոնախույս ուժը
հավասարվել է միգամածության կենտրոնաձիգ ուժին: Դրա հետևանքով միգամածության
զանգվածի մի մասն անջատվել է հիմնական զանգվածից, և առաջացել է պտտվող օղակ:
Հերթով անջատվել են նաև այլ օղակներ, որոնք խտանալով վերածվել են մոլորակների,
իսկ կենտրոնում մնացել է հիմնական զանգվածը, որը ներկայիս Արեգակն է: Այս վարկածը
չի բացատրում երկնային մեխանիկայի, նյութերի ֆիզիկայի շատ հարցեր և չի ընդունվում
արդի գիտության կողմից:
Պատահարային (աղետային) վարկածների խմբին է պատկանում Ջ. Ջինսի վարկածը,
որը առաջարկվել է XX դարի սկզբին: Ըստ դրա՝ Արեգակնային համակարգի մոլորակներն
առաջացել են Արեգակի մոտով անցնող վիթխարի երկնային մարմնի ազդեցությամբ
առաջացած մակընթացային ալիքից: Դրա հետևանքով Արեգակից անջատվել է
մակընթացային մի վիթխարի շիթ, որից էլ առաջացել են մոլորակները: Այս վարկածի
գլխավոր թերությունն այն է, որ ամբողջ Արեգակնային համակարգի առաջացումը
կապվում է պատահական երևույթի հետ: Վարկածն ունի նաև այլ թերություններ:
Երկնաքարային վարկածների խմբին է դասվում Օ. Յ. Շմիդտի վարկածը, որն
առաջարկվել է 1944 թ.: Ըստ դրա՝ մոլորակներն առաջացել են երկնաքարային
գազափոշու ամպից: Այն ենթադրում է, որ մոլորակներն առաջացել են սառը նյու- թից, իսկ
դրանց միջուկի և Արեգակի զանգվածի տաքացումը կատարվել է հե- տագայում: Ելակետ
ընդունելով Շմիդտի վարկածը` գիտնականները եզրակացնում են, որ մոլորակի վրա
կուտակված հսկայածավալ ջուրն արտահոսել է ընդերքից: Երկրի տաքացումը սկսվել է
կենտրոնից, և ջրի դրենաժային թաղանթն աստիճանաբար դուրս է մղվել Երկրի
արտաքին շերտեր ու մակերևույթ՝ իր հետ բերելով ամբողջ ջուրը, և միջուկում այլևս ջուր
չի մնացել: Ջուրն իր հետ բերել է լուծված և հատկապես ռադիոակտիվ նյութեր, որոնք
կուտակվել են միջնապատյանում:
Մագմայի ուսումնասիրությունները պարզել են, որ նրա մեջ ջուրը կարևոր տեղ ունի:
Բազալտային լավայի զանգվածի 5–10%–ը ջուր է: Գործող հրաբուխների ժայթքած
մագմայից ամեն տարի անջատվում և մթնոլորտ է անցնում ավելի քան 1 մլրդ խորանարդ
մետր ջուր: Որոշ գիտնականների կարծիքով՝ մագմայում պարունակվող ջրի քանակը մոտ
10 անգամ մեծ է Համաշխարհային օվկիանոսի ջրի քանակից: Շմիդտի տեսակետը
զարգացնելու փորձ է խորքային գրավիտացիոն տարբերակման վարկածը, որը XX դարի
երկրորդ կեսին առաջարկել է Վ. Բելոուսովը: Ընդունելով սկզբնական սառը երկրագնդի
տեսությունը` Բելոուսովը Երկրի խորը շերտերի բարձր ջերմաստիճանը կապում է
ռադիոակտիվ տարրերի տրոհման հետևանքով անջատված ջերմության հետ: Տաքացումը
նպաստել է սկզբնական համասեռ երկրագնդի գրավիտացիոն շերտավորմանը, արտաքին
և ներքին միջուկների, միջնապատյանի և երկրակեղևի առաջացմանը: Թաղանթների
շերտավորման հիմնա- կան պատճառ են համարվում տաքացումը, ձգողականությունը
(գրավիտացիան) (որոնք ուղղված են դեպի Երկրի կենտրոն) և կենտրոնախույս ուժերը
(որոնց պատճառն է Երկրի պտույտն իր առանցքի շուրջը): Սկզբնական համասեռ
երկրագունդը, որի կազմը մոտ էր քարային երկնաքարերի կազմին, տարբերակման
արդյունքում բաժանվել է երկաթ–նիկելային միջուկի, երկաթնիկելայինմագնեզիումային
արտաքին միջուկի, երկաթմագնեզիումսիլիցիումային միջնապատյանի և
ալյումինսիլիցիումային երկրակեղևի: Հետազոտողներից ոմանք կարծում են, որ
մայրցամաքային տիպի երկրակեղևն առաջացել է օվկիանոսային երկրակեղևից,
հետևաբար` մայրցամաքներն աճել են օվկիանոսների հաշվին:
Այսպիսով՝ երկրագնդի միջուկի աստիճանական տաքացումը, նյութերի տարբերակումը
(ծանր նյութերի տեղաշարժը ներքև, իսկ թեթևների մղումը՝ դուրս), ջրի դուրս մղվելը
միջուկից, երկրագնդի ոլորտների ստեղծումը, երկնաքարերի ու երկնային նյութի
քիմիական կազմի ընդհանրությունը և շատ այլ հարցեր հաջող լուծում են ստանում
Շմիդտի տեսության շնորհիվ: Սակայն տեսության մեջ կան նաև թերություններ.
մասնավորապես չի բացատրվում, թե ինչպես է առաջացել երկնաքարային գազափոշու
ամպը: 1970–ական թթ. վերջերից առաջ եկան նոր տեսություններ, որոնք քննադատում
էին Շմիդտի տեսակետը: Կային կարծիքներ, որոնց համաձայն՝ հնարավոր չէ սառը
նյութերի խտացումից Երկրի առաջացումը: Ինչպես տեսնում ենք, Արեգակնային
համակարգի և Երկիր մոլորակի առաջացման մասին վարկածները շատ են, որոնցից
յուրաքանչյուրն ունի իր ճշմարիտ և թերի կողմերը: Սակայն մինչև այժմ համընդհանուր
ճանաչում ստացած տեսություն գոյություն չունի: Երկրագնդի ծագման հարցի
պարզաբանումը սկզբունքային նշանակություն ունի Երկրի վրա տեղի ունեցող մի շարք
երևույթներ ու գործընթացներ մեկնաբանելու համար: Օրինակ՝ օվկիանոսների
առաջացումը առավելապես տեղի է ունեցել խորքից դեպի մակերևույթ մղված ջրի՞ց, թե՞
մթնոլորտի ջրային գոլորշիների խտացումից և այլն:
§ 3․ ԵՐԿՐԻ ՁԵՎԸ, ՉԱՓԵՐԸ ԵՎ ՆԵՐՔԻՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ
Երկրագունդը պտտվում է իր առանցքի շուրջը. մի հանգամանք, որն իր ազդեցությունն է
թողել նրա ձևի վրա: Նյուտոնը և Հյուգենսը ապացուցեցին, որ երկրագունդը գնդաձև է,
բևեռներից սեղմված, իսկ հասարակածում`
փքված: Այն ունի պտտման էլիպսոիդի (ձվարդի)
տեսք: Նյուտոնը պարզեց նաև, որ
հասարակածի շառավիղը 21,4 կմ–ով երկար է
բևեռային շառավղից: Հետագայում գերմանացի
գիտնական Ի. Լիստինգը Երկիրն անվանեց
երկրակերպ, այսինքն` այն ունի իր ուրույն ձևը`
անհարթ մակերևույթ ունեցող պտտման
էլիպսոիդ: Վերջին ժամանակներս կատարված
ճշգրիտ չափումները ցույց են տալիս, որ Երկիրը
ոչ միայն բևեռներից է սեղմված, այլ նաև
հասարակածի կողմից: Հասարակածը ոչ թե
շրջանագիծ է, այլ էլիպս, որի առանցքների տարբերությունը 425 մ է: Երկրի ձևի և չափերի
մասին գիտելիքները շատ կարևոր են նրա աշխարհագրական թաղանթում տեղի ունեցող
բազմաթիվ երևույթների առաջացման պատճառները հասկանալու համար: Օրինակ՝
 Երկրի գնդաձևության և օրական պտույտի հետևանքով առաջանում է գիշերվա և
ցերեկվա հերթափոխություն, որը կյանքի գոյության կարևոր պայմաններից մեկն է:
 Գնդաձևության շնորհիվ նույն պահին Երկրի մակերևույթի աշխարհագրական
տարբեր լայնություններում Արեգակի ճառագայթներն ընկնում են տարբեր անկյան
տակ, որով պայմանավորված՝ առաջանում են ճառագայթման տարբեր
լարվածություններ: Դրա հետևանքն են ջերմային ու կլիմայական գոտիները,
բնական զոնաները:
 Երկրի գնդաձևության, մեծ խտության ու որոշակի չափերի շնորհիվ նրա շուրջը
ստեղծվում է ձգողական (գրավիտացիոն) ուժեղ դաշտ, որը կենտրոնահամաչափ է,
ուղղված է դեպի Երկրի կենտրոն: Բոլոր ընկնող մարմիններն ուղղվում են դեպի
կենտրոն: Ձգողական մեծ ուժի շնորհիվ Երկրից չեն հեռանում օդը, ջուրը, շարժվող
մարմինները: Այս հանգամանքը նույնպես
կյանքի գոյության կարևոր պայմաններից է:
 Երկրի գնդաձևության և ձգողական
մեծ ուժի շնորհիվ միլիոնավոր տարիների
ընթացքում քիմիական ծանր տարրերը
դանդաղ իջել են դեպի կենտրոն, իսկ
թեթևները` բարձրացել վեր: Այդ
պատճառով Երկրի ընդերքում առաջացել են
տարբեր խտության ոլորտներ` միջուկ,
միջնապատյան և երկրակեղև: Ընդ որում՝
կենտրոնից դեպի մակերևույթ
թաղանթներում նյութերի խտությունը փոքրանում է:
Այսպիսով՝ Երկիրը պտտման էլիպսոիդ է (նկ. 22): Նրա միջին շառավիղը 6371 կմ է:
Երկրի ծավալը 1,083 . 1012 կմ3 է, իսկ զանգվածը` 6. 1021 տ: Ժամանակակից
երկրաբանական հետազոտությունների միջոցով պարզել են, որ երկրագունդն
ընդհանուր առմամբ անհամասեռ է՝ կազմված համասեռ ոլորտներից՝ միջուկից,
միջնապատյանից և երկրակեղևից (նկ. 23): Երկրի միջուկը բաժանվում է երկու են
թոլորտի` ներքին և արտաքին: Ներքին միջուկը տարածվում է Երկրի կենտրոնից
մինչև 4980 կմ խորությունը: Այստեղ նյութը նիկելի և երկաթի խառ- նուրդ է, ունի
10,8–12 գ/սմ3 խտություն: Ջերմաստիճանը հասնում է մինչև 5000o, իսկ ճնշումը`
3,5մլն մթնոլորտ: Արտաքին միջուկը 4980–2900 կմ խորությունների միջև է: Այստեղ
նյութի խտությունը 9,4–10,8 գ/սմ3 է, ճնշումը` 1,37–2,7 մլն մթնոլորտ: Այն նույնպես
կազմված է երկաթի և նիկելի խառնուրդից: Միջնապատյանը բաժանվում է երեք
ենթոլորտի: Կազմված է երկաթի ենթօքսիդից, մագնեզիումից, սիլիկաթթվից, ջրից,
ֆտորից և այլ տարրերից: Ստորին միջնապատյանը տարածվում է 2900–1000 կմ
խորությամբ սահմանների միջև, միջին միջնապատյանը՝ 1000 կմ–ից մինչև 300 կմ,
վերին միջնապատյանը` օվկիանոսային երկրակեղևում 5–10 կմ–ից մինչև 300 կմ, իսկ
ցամաքայինում՝ 40–80 կմ–ից մինչև 300 կմ խորությունները: Միջնապատյանի միջին
խորությունը 3–9 գ/սմ3 է: Միջնապատյանում, ըստ խորության, ջերմաստիճանն աճում
է. երկրակեղևի տակ 500–1000 οC, թույլոլորտում (ասթենոսֆերա)՝ 1000–1700 οC է,
միջին միջնապատյանում` 1700–2400 οC, ստորինում` 2400–3500 οC: Թույլոլորտում
առաջանում է սիլիկաթթու, որն առաջացնում է մագմա: Ցամաքային տիպի
երկրակեղևում՝ գրանիտային և բազալտային շերտերի միջև, տարածվում է Կոնրադի
մակերևույթը (Վ. Կոնրադի անունով), իսկ բազալտայինի և թույլոլորտի միջև` Մոխոյի
մակերևույթը (Ա. Մոխորովիչի անունով): Երկրակեղևի հզորությունը հակադարձ
համեմատական է նրա խտությանը: Մեծ խտություն ունեցող օվկիանոսային երկրակեղևը բարակ է, իսկ փոքր խտություն ունեցող ցամաքային երկրակեղևը` հաստ:
Օվկիանոսային և ցամաքային երկրա- կեղևները համարյա նույն ուժով են ազդում
միջնապատյանի վրա: Երկրակեղևի և միջնապատյանի մասին գիտելիքները շատ
կարևոր են Երկրի ընդերքում տեղի ունեցող բազմաթիվ երևույթների առաջացման
պատճառները հասկանալու համար: Այստեղ են ձևավորվում հրաբխային և
երկրաշարժային օջախները, տեկտոնական շարժումները, որոնք էլ մեծապես ազդում
են Երկրի մակերևույթի տարբեր ձևերի առաջացման վրա: Երկիրն Արեգակնային
համակարգի ամենախիտ մոլորակն է: Նրա միջին խտությունը 5,52 գ/սմ3 է:
Քարոլորտի վերին շերտերի խտությունը 2–3 գ/սմ3 է:
Երկրի տարբեր մասերում՝ հատկապես մետաղային հանածոների տարածման
շրջաններում, ապարների տարբեր խտության պատճառով նկատվում են ձգողական
ուժի անկանոնություններ:
Ձգողական ուժի շնորհիվ Երկրի վրա պահպանվում են ջրոլորտը և մթնոլորտը,
ձևավորվել են Երկրի մակերևույթի ձևերի հիմնական հատկանիշները, Երկրի միջուկը:
Մոլորակի պտույտի և միջուկում նյութերի տեղաշարժերի շնորհիվ առաջանում են
էլեկտրամագնիսական հոսանքներ, և ձևավորվում է մագնիսական դաշտ: Երկրի
մագնիսական առանցքը ձգվում է հյուսիսային և հարավային մագնիսական
բևեռների միջև: Երկրի աշխարհագրական և մագնիսական բևեռները չեն
համընկնում, բնականաբար նաև չեն համընկնում մագնիսական և աշխարհագրական
միջօրեականները: Դրանք միմյանցից շեղված են 11,5ο–ով: Դիտարկումները ցույց
են տալիս, որ ժամանակի ընթացքում մագնիսական բևեռները տեղաշարժվում են:
Վերջին տարիներին գրանցվել է մագնիսական բևեռների տեղը. հյուսիսային
կիսագնդում` Կանադական Արկտիկական կղզիների վրա` հս. լ. 77ο31՛, արմ. ե.
102ο48՛, և հարավային կիսագնդում` Անտարկտի դայի արևելքում` հվ. լ. 65ο06՛, արլ. ե.
139ο: Երկրի մակերևույթի վրա նկատվում են մագնիսական դաշտի լարվածության
մեծ տատանումներ (ամպլիտուդաներ): Եթե դրանք ընդգրկում են մեծ մակերես,
կոչվում են տարածաշրջանային անկանոնություններ, ինչպես, օրինակ՝
Արևելասիբիրականը: Կան նաև փոքր մակերես զբաղեցնող անկանոնություններ,
որոնք կոչվում են տեղային: Դրանցից է Կուրսկի մագնիսական անկանոնությունը
(ԿՄԱ): Երկրի մագնիսական դաշտը տարածվում է մթնոլորտում՝ մինչև 80–90 հազ. կմ
բարձրությունները: Դրանից վեր Երկրի մագնիսական դաշտն արդեն անկարող է
լիցքավորված մասնիկներ խլել: Արեգակից եկող լիցքավորված մասնիկներն, ընկնելով
Երկրի մագնիսական դաշտի ոլորտը, խլվում են նրա կողմից: Հենց այդ ոլորտն
անվանում են մագնիսոլորտ: Մեծ էներգիայով օժտված լիցքավորված մասնիկները
կարողանում են ավելի շատ մոտենալ Երկրին և փոխազդելով մթնոլորտի մասնիկների
հետ՝ առաջացնում են բևեռափայլի երևույթը: Մագնիսոլորտը հուսալի կերպով
պահում է դեպի Երկրի մակերևույթ սլացող բարձր էներգիայով օժտված էլեկտրոնների
և պրոտոնների հոսքը, որն էլ Երկրի վրա կյանքի գոյության պայմաններից մեկն է:
Հարցեր և առաջադրանքներ
1. Ի՞նչ նշանակություն ունեն Երկրի գնդաձևությունը և չափերը:
2. Ինչո՞ւ Նյուտոնի պտտման էլիպսոիդը կոչվեց երկրակերպ:
3. Ինչո՞վ է բացատրվում հասարակածային և բևեռային շառավիղների
տարբերությունը:
4. Որո՞նք են Երկրի գնդաձևության և չափերի աշխարհագրական հետևանքները:
Թվարկե՛ք և մեկնաբանե՛ք դրանք:
5. Ո՞ր շերտերի միջև են Կոնրադի և Մոխոյի մակերևույթները:
6. Երկրակեղևի հզորությունը հակադարձ համեմատական է նրա խտությանը: Փորձե՛ք բացատրել դա:
7. Ինչո՞ւ են անհրաժեշտ Երկրի ձևի, չափերի և ներքին կառուցվածքի մասին
գիտելիքները:
8. Ո՞րքան է Երկրի միջին խտությունը:
9. Ի՞նչ է առաջանում Երկիր մոլորակի շուրջը նրա մեծ խտության շնորհիվ:
10. Երկրի ձգողական ուժն ի՞նչ նշանակություն ունի աշխարհագրական թաղանթում:

WineWorks գինու գործարանի այցելություն

Փետրվարի 23֊ին այցելեցինք WineWorks գինու գործարան։ WineWorks գինու գործարանը ստեղծվել է Վահե Քյոշքերյանի կողմից, երբ բնակչություն հաստատեց Հայաստանում։ Նա պատմեց իր երկար գորլունեության մասին։ Միգուցե չկարողանամ ամբողջական ներկայացնել նրա կյանքը, որը մեզ պատմել է նա, սակայն որոշ չափով կփորձեմ տեղեկացնել։ Նա ապրել է Միացյալ Նահանգներում, սակայն թողել է այդ ամբողջը (այսպես ասած՝ հարստությունը) և եկել է Հայաստան։ Նրա գործարանի ամբողջ սարքավորումները որակյալ են, և ոչ մի բան չի խնայել որակյալ արդյունք ստանալու համար։

Երբ ներս մտանք գորլարան կարծեցի թե փոքր վայր է, այն ինչ մի դուռ էր բաժանում ամբողջական գործարանը տեսնելու համար։ Շշալցում էին գինիները, որից հետո պիտակավորում։ Գինիները լցված էին հսկայական տակառների մեջ։ Գործարանը ցույց տալուց հետո մեզ հյուրասիրեցին Ոսկեհատ տեսակի սպիտակ գինուց։ Այն հրաշալի համ ուներ և իրոք զգացվում էր մեծ տանջանքը։

Վահե Քյոշքերյանը դասախոսություն տվեց մեզ, պատմեց իր կյանքի մասին, իսկ հետո իր դուստրը եկավ և նաև նրա հետ ծանոթացանք։

Օրս անցավ հրաշալի, և ես կցանկանամ ևս մեկ անգամ գալ այստեղ։

Կոմունիզմ և սոցիալիզմ

Կոմունիզմ

Տեսականորեն կոմունիզմը առանց դասակարգերի հասարակության կոնցեպցիան է: Առանց պետության սոցիալական կազմակերպման ձև`   հիմնված արտադրանքի միջոցների համընդհանրության վրա: Կոմունիզմը կարելի է դասել որպես սոցիալիզմի ճյուղ կամ ավելի ճիշտ`   որպես սոցիալիզմի նպատակ:

Քաղաքական առումով կոմունիզմը տարբեր շարժումների բազմազանություն է, որոնց նպատակը ինչ-որ ժամանակում առանց դասակարգերի հասարակություն ստեղծելն է: Կոմունիստների մեջ կարելի է գտնել տարբեր հոսանքներ, հատկապես մարքսիստների մեջ, ինչպես նաև անարխիստների մեջ: Կոմունիստների մոտ առաջին բաժանումը տեղի ունեցավ 1-ին Ինտերնացիոնալի ժամանակ`   անարխիզմի և մարքսիզմի միջև: Չնայած դրան, 20-րդ դարասկզբից համաշխարհային քաղաքականության վրա ազդեցություն գործած և առավել աչքի ընկած կոմունիստական հոսանքները մարքսիստական ազդեցության են`   ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն /լենինիզմը/: Դասակարգերի պայքարը հիմնական դերն է խաղում մարքսիստական տեսության մեջ: Կոմունիզմի հաստատումը համընկնում է այս տեսությանը`   դասակարգերի բոլոր տեսակի պայքարների վերջում մարդկային էակների բաժանումը դասակարգերի պետք է վերանա:

Կարլ Մարքսը, պաշտպանելով բանվորական շարժման ինքնուրույնության անհրաժեշտությունը և միջազգային լինելը, գտնում է, որ հասարակությունը միայն հեղափոխությամբ կարող է կապիտալիստական արտադրաեղանակից անցում կատարել դեպի կոմունիստական արտադրաեղանակը: Դա պահանջում է անցումային փուլ, ինչն էլ Մարքսը հաճախ նակրագրում էր որպես պրոլետարիատի դիկտատուրայի հեղափոխական շրջան: Իր «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստում»նա նկարագրում է կոմունիզմը որպես «միություն, որտեղ յուրաքանչյուրի ազատ զարգացումը պայմանավորում է բոլորի ազատ զարգացումը»: Մարքսի պատկերացրած կոմունիստական հասարակությունը, որը պետք է ծնվեր բավականաչափ զարգացած կապիտալիզմից, երբեք չհաստատվեց և մնում է որպես տեսություն:
Պատմականորեն «կոմունիզմ» բառը հաճախ օգտագործվում են նկարագրելու համար իրենց կոմունիստական հռչակած կուսակցությունների կողմից զեկավարվող քաղաքական և տնտեսական ռեժիմները:
Մարքսիզմի մեջ կոմունիզմը հանրային ունեցվածքի և հանրային արտադրության միջոցների վրա հիմնված տնտեսություն ունեցող հասարակության կազմակերպումն է:
Կոմունիզմ տերմինը վերջնականապես ձևավորվել է Կարլ Մարքսի 1848 թ. գրված «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստ» աշխատությունից հետո: «Կոմունիզմ»-ի հիմքում ընկած է լատինական commun տերմինը, որը նշանակում է ընդհանուր, հասարակական, հանրային: Այն նաև նշանակում է համայնք: Մինչև Մարքսի հայտնի աշխատությունը կոմունա /համայնք/ բառն օգտագործվում էր, սակայն ոչ ամբողջ հասարակությունը, այլ նրա մի մասը, մի խումբը բնութագրելու համար: Խումբ, որի անդամներն օգտագործում էին բոլոր անդամների ընդհանուր գույքն ու ընդհանուր աշխատանքի արդյունքը:
Գիտական կոմունիզմը ծագել է 19-րդ դարի 40-ական թվականներին և դարձել պրոլետարական շարժման տեսական արտահայտությունը`   ուղղված կապիտալիզմի ոչնչացմանը և կոմունիստական հասարակարգի ստեղծմանը: Հենվելով պատմության մատերիալիստական հասկացության և ավելացված արժեքի տեսությունների վրա`   Մարքսը և Էնգելսը գիտականորեն հիմնավորեցին կոմունիզմի անխուսափելիությունը, կապիտալիզմի շահագործող էությունը, ցույց տվեցին աշխատավոր դասակարգի դերը պատմության մեջ`   որպես նոր հասարակարգի ստեղծողներ:
Անարխիստներից շատերը, որոնք Մարքսի ժամանակակիցներն էին, նույնպես հանդես էին գալիս հանրային սեփականության օգտին, մերժում էին կենտրոնացումը, ինչը քարոզվում էր մարքսիզմի մեջ և ինչը սահմանափակում էր անձի ազատությունը: Իր հերթին անարխո-կոմունիզմը ազատության հարցերում հակված է ինդիվիդուալիզմի:
Այսպիսով, կոմունիզմը քաղաքական գաղափարախոսություն է, որն ընդունում է պատմության մատերիալիստական հասկացությունը /համաշխարհային պատմությունը դասակարգերի պայքարի պատմություն է/, տնտեսական հիմքը հանդիսանում է համընդհանուր սեփականություն հանդիսացող արտադրամիջոցերը, սոցիալական հիմքը`   առանց դասակարգերի հասարակությունը:
Համաձայն մարքսիզմի «կոմունիստական հասարակական-տնտեսական ֆորմացիան» կամ կոմունիզմը բաղկացած է 2 փուլից: Ստորին փուլ, որ մարքսիզմն անվանում է սոցիալիզմ և վերին կամ լիարժեք կոմունիզմի փուլ: Սոցիալիզմի օրոք գոյություն ունի պետություն, ի դեպ պետական իշխանությունն ավելի հզոր է, քան այլ հասարակարգերի օրոք, գոյություն ունեն բուրժուական իրավունքի տարրեր և կապիտալիստական հասարակարգի այլ մնացուկներ: Սոցիալիզմի ժամանակ կա նաև անհատական սեփականություն, գոյություն ունի փոքր մասնավոր արտադրություն և փոքր մասնավոր առևտուր /շուկաներ/: Սակայն խոշոր մասնավոր սեփականությունը սոցիալիզմի ժամանակ բացակայում է, որովհետև արտադրամիջոցները դառնում են համընդհանուր:
Ներկայումս կոմունիստական վարչակարգեր կան Կորեայի Ժողովրդադեմոկրատական հանրապետությունում, Կուբայում, Լաոսում, Վիետնամում և Չինաստանում: Կոմունիստական կուսակցությունը իշխանության գլուխ է նաև Մոլդովայում, սակայն այս երկրում ռեժիմը դեմոկրատական է:

Սոցիալիզմ

Սոցիալիզմը ստեղծվել է  Կարլ Մարքսի ու Ֆ․ Էնգելսի կողմից:Սոցիալիզմը բնութագրվում է ժողովրդի հոգևոր մշակույթի բարձր մակարդակով, կոմունիստական բարոյականության նորմաների աստիճանական հաստատումով, սոցիալիստական ապրելակերպի ձևավորումով, հասարակության նկատմամբ աշխատավորների պատասխանատվության և պարտքի խոր գիտակցումով, մարքս-լենինյան գաղափարախոսության տիրապետումով։ Սոցիալիզմի բարձրագույն օրենքը և նպատակը աշխատավորների նյութական և հոգևոր հարաճուն պահանջմունքները լիովին բավարարելն է՝ տնտեսության պլանաչափ, անճգնաժամ զարգացման, արտադրողական ուժերի արագ աճի, գիտատեխնիկական առաջընթացի, աշխատանքի արտադրողականության, արտադրության ինտենսիվացման և արդյունավետության բարձրացման հիման վրա։ Սոցիալիզմը հասարակական հարաբերությունների դինամիկ համակարգ է, որը երկարատև ժամանակաշրջանի ընթացքում ձևավորվում է որպես պատմ․ նոր տիպի օրգանական ամբողջական սոցիալ․ համակարգ։

Այդ ընթացքում Սոցիալիզմը անցնում է մի շարք փուլեր, որոնք նրա հասունության նոր, ավելի բարձր աստիճաններն են։ Առաջին աստիճանը հանդիսացավ սոցիալիզմը հիմնականում կամ սոցիալիզմի հիմքերի կառուցումը։ ԽՍՀՄ-ում այդ աստիճանը, եզրափակելով հեղափոխական անցման շրջանը, հաստատվեց 1930-ական թթ․ կեսին, իսկ եվրոպական սոցիալիստական, երկրներում 60-ական թթ․ սկզբին։ Սոցիալիզմի հիմքերի կառուցումը խոշոր մեքենական ինդուստրիայի նյութատեխնիկական բազայի, էլեկտրիֆիկացման, արտադրության միջոցների հասարակական սևականության լիակատար տիրապետության, գյուղատնտեսության հանրայնացման, շահագործող վերջին դասակարգի՝ կուլակության վերացման, մասնավոր մենատնտեսական գյուղացիությանը կոպերատիվ, կոլտնտեսային գյուղացիության դասակարգի վերածելու (որը նշանակեց տնտեսության մեջ բազմակացութաձևության հաղթահարում և միասնական սոցիալիստական կացութաձևի անսահմանափակ տիրապետության հաստատում), բանվոր դասակարգի որակական և քանակական աճի, նոր աշխատավորական մտավորականության ձևավորման, ազգային հարցի լուծման՝ ազգային շահագործման և անհավասարության վերացման, սոցիալիստական ազգերի ձևավորման, բոլոր ազգերի ու ազգությունների միջև բարեկամության և միասնության հաստատման, ժողովրդին գիտության և արվեստի բարձունքները տանող մշակութային հեղափոխության իրականացման, մարքս-լենինյան կուսակցության ղեկավարությամբ պրոլետարիատի դիկտատուրայի պետության համակողմանի ամրապնդման և ստեղծագործական գործունեության արդյունք էր։ Հիմնականում կառուցված սոցիալիզմի ձևավորման նախնական աստիճանն էր, որում ժողտնտեսության տեխնիկական մակարդակը դեռևս բավարար չէր հասարակության համար կենսական մի շարք խնդիրներ լուծելու համար, արտադրության ծավալը և աշխատանքի արտադրողականությունը, սպառման մակարդակը դեռևս չէին համապատասխանում ողջ հասարակության պահանջմունքներին․ կյանքի տարբեր ոլորտներում դեռևս զգացնել էր տալիս մինչհեղափոխական ժառանգությունը։

Առաջադրանքներ

Ժխտական նախադասությունները դրական դարձրեք ընդգծված բառերը նույնպես փոխելով։

Շրջապատի նկատմամբ երբեք ուշադիր չէր։

Շրջապատի նկատմամբ միշտ ուշադիր էր։

Իր օրում բերանը խմիչք չէր առել։

Միշտ բերանը խմիչք էր առել։

Նրա զեկուցումից բան չես հասկանա։

Նրա զեկուցումից ամեն֊ինչ կհասկանաս։

Ծրագրվածից ոչ ոք չպետք է տեղեկություն ունենա։  

Ծրագրվածից բոլորը պետք է տեղեկություն ունենան։

2․Բառերով գրեք հետևյալ թվականները՝ 23֊քսաներեք, 69֊վաթսունինը, 3-րդ֊երրորդ, 4-րդ֊չորրորդ, 60֊վաթսուն, 365֊երեք հարյուր վաթսունհինգ, 99-րդ֊ինսունիններորդ։

3․Ամբողջացրեք նախադասությունները։

Ամռանը, երբ ջուրը պակասում էր, սարերից եկող ջուրն էին օգտագործում։

Գուցե մինչև առավոտ քնեին, եթե զարթուցիչը չզնգար։

Նա այնքան գեղեցիկ էր, որ միշտ բոլորի ուշադրության կենտրոնում էր հայտնվում։

Արևն արդեն մայր էր մտնում, սակայն նա դեռ տուն չէր վերադարձել։

Կոսմետիկ միջոցների ուսումնասիրումը

3efapicqy

Այս քսուքը՝ «Boro Plus» կանաչը, նախատեսված է խնդրահարույց մաշկի համար։ Գրեթե միշտ ես օգտագործում եմ «Boro Plus» քսուքը։ Այն նաև դեղ է, որը նպաստում է փոքր այրվածքների, վերքերի, քերծվածքների և կտրվածքների արագ ապաքինմանը, ինչպես նաև արագացնում է բջիջների վերականգնման գործընթացները։

Կան կանաչ և մանուշակագույն Boro Plus — ներ, որոնք գործնականում չեն տարբերվում միմյանցից իրենց գործողությունների ոլորտներով, օգտագործման ցուցումներով և կոմպոզիցիաներով: Երկու ապրանքանիշերն էլ պարունակում են բնական բաղադրիչներ, որոնք ծայրաստիճան դրական ազդեցություն են ունենում մաշկի վրա և ձեզ ազատում են տարբեր խնդիրներից։

Բաղադրությունը

Քրքում — հիանալի կերպով բուժում է մաշկի հիվանդությունները, ներառյալ դերմատիտը

Tulasi — ունի հակասեպտիկ ազդեցություն

Գլաբրա — ունի վերքերի բուժման հատկություններ

Ալոե —  բնական հակասեպտիկ է, որը ախտահանում, խոնավացնում և սառեցնում է մաշկը

Yestimahdu- ն այնպիսի նյութ է, որը նախատեսված է մեխանիկական սթրեսի հետևանքով մաշկի վրա վերքերի արագ վերականգնման համար

Sandalwood — բուժում է տարբեր հիվանդություններ և ալերգիկ ռեակցիաներ, ներառյալ փշոտ տապը: Այս նյութը վերացնում է տհաճ հոտերը, ունի հովացման հատկություններ, մաշկին տալիս է առողջ և գեղեցիկ տեսք և թեթևացնում այրման սենսացիան:

Vetiver — ցույց տվեք հովացման ազդեցություն, թեթևացնում է այրման սենսացիան և կարգավորում է քրտինքը

Կապուր կաչարի —  մի նյութ է, որը հաճախ օգտագործվում է հնդկական ավանդական բժշկության մեջ `մաշկի տարբեր հիվանդություններ բուժելու համար

Neem —  մի նյութ է, որը լավ է դիմակայում մաշկի բազմաթիվ հիվանդություններին: Այն արագորեն հեռացնում է քորն ու այրումը, երանգավորում է մաշկը:

Talc — օժանդակ բաղադրիչ, օգտագործվում է որպես դեզոդորացնող միջոց, վերացնում է տհաճ հոտերը և կլանում հեղուկը:

Այս պահին ես օգտագործում եմ կանաչ «Boro Plus»֊-ը։ Այն ավելի նոսր է, քան մանուշակագույնը։ Բոլորին խորհուրդ եմ տալիս գնել և օգտագործել այս քսուքը։ Նրա կազմության մեջ միայն  բնական բույսեր են։

Մակրոէվոլյուցիա

Մակրոէվոլյուցիա , կյանքի պատմության մեջ տեղի ունեցած մեծ փոփոխությունները, որոնք սովորաբար երևում են բրածո տվյալների ուսունմասիրությունների ժամանակ։

Տերմինի բացատրությունը

Մակրոէվոլյուցիա՝ լատիներեն «մակրո»-մեծ, «էվոլյուցիա» փոփոխություն։ Մակրոէվոլյուցիան ներառում է նոր տեսակների ծագումը, որն առաջ է բերում կենսաբանական բազմազանություն, դա էվոլյուցիան նորության ծագումն է, օրինակ՝ թռչունների թևերն ու փետուրները կամ մարդու ուղեղի մեծ չափերը։ Դա նաև պայթյունային բազմազանությունն է, որ հետևում է որոշ էվոլյուցիոն թռիչքների, օրինակ՝ ծաղկի ձևավոևման հետևանքով բույսերի հազարավոր տեսակների առաջացումը։ Բացի դրանից հսկայական չափով բնաջնջումներն են՝ կաթնասունների բազմազանությունը, որի պատճառը դինոզարվրերի անհայտացումն էր։ Մակրոէվոլյուցիայի արդյունքը՝ տեսակաառաջացումն է՝ երկու կամ ավելի նոր տեսակների առաջացում[1]։ Ըսկ էությանէ մակրոէվոլյուցիան՝ միկրոէվոլյուցիաների կուտակման արդյունքն է։

Եզրակացություններ

Մոլեկուլյար կենսաբան Մայքլ Դենտոնը իր՝ «Էվոլյուցիա` Տեսությունը ճգնաժամի մեջ է» գրքում եզրակացրեց, որ Էվոլյուցիոն տեսությունը «ավելի շատ նման է միջնադարյան աստղագուշակության սկզբունքին, քան լուրջ «գիտական տեսության», իսկ կենդանի օրգանիզմների պատահական առաջացման մասին Դարվինյան հավատը կոչում է՝ «Քսաներորդ դարի տիեզերածին մեծ առասպել»»:

Պնդում 1. Մուտացիաները կուտակվում են և նոր տեսակներ առաջացնում։ Մակրոէվոլյուցիան հիմնված է այն բանի վրա, որ մուտացիաները` բույսերի և կենդանիների գենների, ավելի կոնկրետ ալելների աննշան փոփոխություննները, կարող են առաջ բերել ոչ միայն նոր տեսակներ, այլև բույսերի և կենդանիների բոլորովին նոր ընտանիքներ։

Գենետիկայի բնագավառում վերջին 100 տարվա ուսումնասիրությունների արդյունքում այդ պնդումը չի հաստատվել։ Ճառագայթման միջոցով [մուտացիաներ առաջ բերելու համար] ավելի արդյունավետ տեսակներ ստեղծելու փորձերը ձախողվեցին։

Որպես հետազոտության առանձին ճյուղ՝ Արևմտյան երկրներում մուտացիաներ կատարելը դադարեցվեց։ Գրեթե բոլոր մուտանտները մահացան, կամ ավելի թույլ էին, քան դրանց վայրի տեսակները։ Մուտացիաները չեն կարող սկզբնական տեսակները վերափոխել լիովին նոր տեսակների։

Պնդում 2. Բնական ընտրության միջոցով նոր տեսակներ են առաջանում։ Էվոլուցիոնիստները պնդում են, որ երբ տեսակները տարածվեցին և մեկուսացան, սելեկցիան ընտրեց այն տեսակները, որոնք իրենց գեներում եղած փոփոխությունների շնորհիվ ավելի լավ էին հարմարվել նոր միջավայրին։ Հետևաբար մեկուսացած խմբերն ի վերջո վերածվել են բոլորովին նոր խմբերի։

Այն պնդումը, թե Բնական սելեկցիան ընտրում է այնպիսի մուտացիաներ, որոնք նոր տեսակներ են առաջ բերում հիմնված է «սերինոսների 13 տեսակների ուսումնասիրության վրա, որը Դարվինը կատարել է Գալապագոսյան կղզիներում։ Այդ թռչուններն այժմ հայտնի են «Դարվինի սերինոսներ» անունով։4 Ուսումնասիրությունների արդյունքում հայտնաբերվեց, որ մեկ տարվա երաշտից հետո այն սերինոսներ, որոնք համեմատաբար մեծ կտուցներ են ունեցել, ավելի հեշտությամբ են վերապրել, քան փոքր կտուց ունեցողները ունեցողները։ Սակայն փաստ է, որ երաշտին հաջորդող տարիներին փոքր կտուց ունեցող սերինոսների թիվը կրկին գերակշռեց մեծ կտուց ունեցողների թվին։ Պարզվեց նաև, որ կղզում եղանակային փոփոխություններին զուգընթաց մի տարի գերակշռում են երկար կտուց ունեցող սերինոսները, իսկ հաջոորդ տարի՝ փոքր կտուց ունեցողները։ Նրանք նաև նկատեցին, որ սերինոսների տարբեր «տեսակներ» զուգավորվում էին և առաջ բերում այնպիսի սերունդներ, որոնք ավելի լավ էին հարմարվում միաջավայրին, քան նրանց ծնողները։

Պնդում 3. Բրածոները ապացուցում են մակրոէվոլյուցիոն փոփոխությունները։ Կենսաբանության որոշ դասագրքեր ընթերցողի մոտ այնպիսի տպավորություն են ստեղծում, թե գիտնականների հայտնաբերած բրածոները բավարար են փաստելու մակրոէվոլյուցիան։

Նմանատիպ հայտարարությունները բացահայտ կեղծիք են, քանի որ մինչ օրս որևէ բրածո անցողիկ ձևեր չեն հայտնաբերվել ձկների և երկկենցաղների, երկկենցաղների և սողունների, սողունների և կաթնասունների ու պրիմատների սերունդների միջև։

Էվոլյուցոնիստ Նիլզ Էլդրիջը ասում է, որ բրածոների ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ փոփոխություններ չեն «կուտակվել», այլ երկար ժամանակահատվածում «շատ տեսակներ կրել են քիչ էվոլյուցիոն փոփոխություններ կամ նրանց մեջ ընդհանրապես ոչինչ չի փոփոխվել»։ Մինչև օրս գիտնականները հայտնաբերել և գրանցել են մոտ 200 միլիոն մեծ բրածոներ և միլիարդավոր փոքր բրածոներ։ Շատ հետազոտողներ համաձայն են, որ տարեգրությունը ցույց է տալիս, որ կենդանիների բոլոր մեծ խմբերը առաջացել են միաժամանակ և մնացել են գրեթե անփոփոխ, իսկ շատ տեսակներ անհետացել են այնքան հանկարծակի, որքան որ հայտնվել են։

Պնդում 4. Միկրոէվոլյուցիոն փոփոխությունները ապացույցն են Մակրոէվոլյուցիայի։ «Մարդկանց թյուրիմացության մեջ են գցում այն հավատով, թե քանի որ միկրոէվոլյուցիան հանդիսանում է իրական փաստ, ապա մակրոէվոլյուցիան նույնպես հանդիսանում է այդպիսի փաստ։ Էվոլյուցիոնիստները պնդում են թե երկար ժամանակահատվածում ոչ մեծ փոփոխությունները կուտակվում են, այնպիսի ձևով, որ ձևավորվում են նոր ավելի կատարյալ օրգանիզմներ…դա մաքուր պատրանք է, քանի որ չկա ոչ մի գիտական ապացույց կենսաբանական նման մեծ փոփոխությունների հնարավորության մասին»։

Похожее изображение

 

Ապացույցներ

Կենսաաշխարհագրություն

Դարվինը առաջինն էր, որ հուշեց նախնի տեսակներից ժամանակակիցնրեի առաջացման մասին։ Նա այդ եզրակացությանը եկավ Գալապագոսյան կղզիներ այցելությունից հետո։ Կենսաաշխարհագրական բազմաթիվ օրինակներ՝ պարկավորների բազմազանությունը Ավստրալիայում՝ վարկածն առաջադրեց, որ Ավստրալիայի յուրօրինակ վայրի բնությունն զարգացել է մեկուսացված լինելով այն տարածաշրջանից որտեղ ապրում են կաթնասունների շատ տարածված տեսակներ, բացի պարկավորների շատ ներկայացուցիչնեիրց։ Դարվինի տեսակետին համաձայն՝ մենք հայտնաբերում ենք տեսակներն այնտեղ, որտեղ նրանք գտնվում են, քանի որ նրանք զարգացել են այդ տարածաշրջանում բնակված նախնիներից։

Համեմատական անատոմիա

Տարբեր տեսակների մարմնի կառուցվածքային համեմատությունը կոչվում է հաեմատական անատոմիա: Օրինակ մարդկանց, չղջիկների, կետերի, կատուների առջևի վերջույթները կազմված են միևնույն կմախքային տարրերից, չնայած որ դրանք խիստ տարբերվում են իրենց կատարած գործառույթներով՝ կետի լողակները նույն աշխատանքը չեն կատարում, ինչ չղջիկների։

Ընդհանուր ծագման հետևանքով այս կառուցվածքային նմանությունը կոչվում է հոմոլագիա: Ամենափոքր հոմոլոգ օրգաններից են «մնացորդային» (ռուդիմենտ) օրգանները, որոնք օրգանիզմի համար անկարևոր են։

Համեմատական անատոմիան հաստատում է, որ էվոլյուցիան վերափոխման գործընթաց է, որւոմ նախնիների ճրգանները փոփոխվում են, քանի որ ձեռք են բերում նոր գործառույթներ։

Համեմատական սաղմնաբանություն

Տարբեր տեսակի կենդանիների զարգացման վաղ փուլերի համեմատությունը բացահայտում է լրացուցիչ նմանություններ, որոնք տեսանելի չեն հասուն օրգանիզմներում։

Մոլեկուլային կենսաբանություն

Դարվինի անենահամարձակ վարկածն այն էր, որ կյանքի բոլոր ձևերն էվոլյուցիան ճյուղերով, որոշակի աստիճաններով կապված են ավելի վաղ օրգանիզմների հետ։ Այս վարկածին համաձայն Դարվինց մոտ հարյուր տարի անց կենսաբանները սկսեցին ներկայացնել բոլոր օրգանիզմներում ԴՆԹ-ի և ՌՆԹ-ի գենետիկ լեզուն և կոդը։ Հենց սա էլ մոլեկուլային նմանությունն էր, որը փոխանցվել էր էվոլյուցիոն ծառի միջոցով։

Հովհաննես Թումանյան

Բանաստեղծ, արձակագիր, գրական, ազգային և հասարակական գործիչ Հովհաննես Թումանյանը ծնվել է 1869թ. փետրվարի 19-ին: Թումանյանի ստեղծագործություններում մարմնավորված են հայ ժողովրդի հավաքական իմաստնությունն ու հանճարը, նրա տենչերն ու երազանքները:

Հովհաննես Թումանյանն սկզբնական կրթությունն ստացել է հայրենի գյուղում, ապա Ջալալօղլիում (այժմ՝ Ստեփանավան): 1883թ.-ից բնակվել է Թիֆլիսում: 1883-1887թթ. սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում: 1893թ.-ից աշխատակցել է «Աղբյուր», «Մուրճ», «Հասկեր», «Հորիզոն» պարբերականներին, զբաղվել գրական և հասարակական գործունեությամբ:

Նա գրել է բանաստեղծություններ, պոեմներ, քառյակներ, բալլադներ, պատմվածքներ ու հեքիաթներ, ակնարկներ, քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ: Գրողի լեզուն և մտածողությունը պարզ են, ժողովրդական: Նա խորությամբ է արտացոլել հայ ժողովրդի հոգեբանությունը, մտքերն ու ձգտումները: Թումանյանն իր քնարերգության մեջ արծարծել է հայրենասիրական, սոցիալական, քաղաքական, փիլիսոփայական, սիրային թեմաներ: Թումանյանը գրականության զարգացման հիմնական աղբյուր է համարել բանահյուսությունը: Այս սկզբունքով են ստեղծված «Սասունցի Դավիթ» (անավարտ), «Թմկաբերդի առումը» պոեմները, «Ախթամար», «Փարվանա» բալլադները: «Հառաչանք» (անավարտ), «Լոռեցի Սաքոն», «Մարոն» և «Անուշ» պոեմներում պատկերել է հայ նահապետական գյուղը՝ իր բարքերով, սովորույթներով, սոցիալ-կենցաղային հակասություններով: «Անուշ» պոեմում հավերժական ու անմահ սիրո հուզիչ պատմություն է: Հերոսուհին՝ Անուշը, կորցնելով իր սերը, կորցնում է նաև հոգեկան հավասարակշռությունը, չի կարողանում ապրել «պաղ ու տխուր» աշխարհում և իրեն նետում է գետը՝ վիշտը խառնելով Դեբեդի ալիքներին: Պոեմում Թումանյանը քննադատել է գյուղի հնացած, քարացած սովորույթները և նեղմիտ պատվախնդրությունը:  Թումանյանը ծավալել է նաև հասարակական և գրական լայն գործունեություն: 1905-1906թթ. հաշտարար դեր է կատարել ցարական կառավարության հրահրած հայ-թաթարական կռիվների ժամանակ, որի պատճառով 2 անգամ ձերբակալվել է: 1918թ. հայ-վրացական պատերազմի ժամանակ խստագույնս քննադատել է 2 հավատակից ժողովուրդների թշնամությունը հրահրողներին: 1899թ. նրա նախաձեռնությամբ Թիֆլիսում ստեղծվել է «Վերնատուն» գրական խմբակը, որի անդամներն էին Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լևոն Շանթը, Ղազարոս Աղայանը, Պերճ Պռոշյանը, Նիկոլ Աղբալյանը և ուրիշներ: Թումանյանի բազմաթիվ երկեր թարգմանվել են ռուսերեն, վրացերեն, տաջիկերեն, ուզբեկերեն, լիտվերեն, անգլերեն, պարսկերեն, իտալերեն, իսպաներեն, արաբերեն, ճապոներեն, շվեդերեն, չինարեն և այլ լեզուներով: Երևանում գործում է Թումանյանի թանգարանը, Դսեղում՝ տուն-թանգարանը: Նրա անունով են կոչվել Վանաձորի պետական մանկավարժական ինստիտուտը, հրապարակ Մոսկվայում, Երևանի տիկնիկային թատրոնը, փողոցներ, դպրոցներ, գրադարաններ Երևանում և Այսրկովկասի տարբեր վայրերում: 1980թ. սահմանվել է Հայաստանի գրողների միության՝  Թումանյանի անվան ամենամյա մրցանակը: 1957թ. օպերայի և բալետի թատրոնի շենքի առջև կանգնեցվել է նրա հուշարձանը: ՀՀ թղթադրամներից մեկի վրա պատկերված է Թումանյանի դիմանկարը: Մահացել է 1923թ.-ի մարտի 23-ին:

Сергей Параджанов

МУЗЕЙ  

Сергей Параджанов (Саргис Параджанянц, 1924-1990) — автор нескольких фильмов-шедевров принесших ему всемирную славу. Это — « Тени забытых предков» (1964), « Цвет граната» («Саят-Нова»)( (1969), «Легенда о Сурамской крепости»(1984) и «Ашик-Кериб»(1988). Вклад Параджанова в искусство кино, это прежде всего оригинальный поэтический киноязык, высоко оцененный современниками. В систему его эстетики входило также пластическое искусство, основанное на традициях армянского, восточного и европейского искусства.

Музей С.Параджанова был создан решением правительства Армении в 1988 году после первой выставки в Музее народного искусства. Часть работ с выставки на сумму 40 тысяч рублей была приобретена, остальные С.Параджанов подарил музею. Было выделено соответствующее помещение — два строящихся дома в этнографическом квартале «Дзорагюх» под музей и дом для С.Параджанова. Землетрясение 1988 года задержало строительство и музей был открыт в 1991 году.

Основу собрания составляют более 600 работ С.Параджанова, многие из которых экспонировалась на двух выставках в Музее народного искусства в 1988 и 1989 годах в Ереване, а также обстановка тбилисского дома и личные вещи, перевезенные в Ереван по его воле еще при жизни. За годы существования музея фонды значительно пополнились. Сегодня их количество составляет более 1500 единиц хранения. В фондах музея хранятся письма самого режиссера, а также А.Тарковского, Л.Брик, Ю.Никулина, В.Катаняна и других деятелей культуры.

Произведения С.Параджанова — ассамбляжи, плоские и объемные коллажи, рисунки, куклы, эскизы к фильмам — своеобразная реакция на жизнь и события, его пластическое восприятие мира. Творчество художника не имеет прямых аналогов в мировом искусстве и отличается фантазией, остроумием и артистизмом. Использование разнообразных материалов и предметов придает произведениям особую прелесть и блеск. Многие из них созданы в заключении: Параджанов был отстранен советской системой от кино на 15 лет, из которых 1973-1977 и 1982 провел в тюрьмах и лагерях строгого режима.

В музее использованы художественные и экспозиционные принципы самого С.Параджанова. За 27 лет музеем организовано 64 выставок в 30-ти странах.

Саркис Параджанян — Краткая биография

Сергей Иосифович Параджанов (Саркис Овсепович Параджанян) родился 9 января 1924 года в Тбилиси (на тот момент – Тифлис), в армянской семье. Сергей Параджанов еще в детстве увлекся театром и искусством. В 1942 году Сергей Параджанов поступил на строительный факультет Тбилисского института инженеров железнодорожного транспорта. Однако вскоре он оставил этот вуз и в 1943 году поступил на вокальный факультет Тбилисской консерватории.

В это же время брал уроки танца при Тбилисском оперном театре имени Палиашвили. Во время Второй мировой войны в составе концертной группы выступал в военных госпиталях.

После войны в 1945 году Сергей Параджанов перевёлся в Московскую государственную консерваторию, учился вокалу у известного педагога Н. Л. Дорлиак. Но его привлек кинематограф, и в 1946 году он поступил на режиссёрский факультет ВГИКа, где учился в мастерской И. А. Савченко. В период обучения Параджанова во ВГИКе этот вуз имел славу «окна в Европу».

В 1948 году ученики И. А. Савченко приняли активное участие в съёмках его фильма «Третий удар». В этом же году ученики И. А. Савченко вместе с учителем приступили к работе над фильмом «Тарас Шевченко». По воспоминаниям Г. Г. Мелик-Авакова, именно Параджанов предложил на роль Шевченко тогда ещё молодого актёра С. Ф. Бондарчука.

Судьба режиссёра резко изменилась в 1964 году: на Киевской киностудии Сергей Параджанов снял фильм «Тени забытых предков» по мотивам произведений М. М. Коцюбинского. Этот «эпический сказ» повествовал о жизни гуцула Ивана, о его любви к Маричке, принадлежащей к соседнему враждебному клану. В фильме поднимаются основные философские вопросы, к которым Параджанов вернётся не раз: рок, жизнь и смерть, любовь, телесное и душевное.

12 апреля 1966 года Сергей Параджанов уехал в Ереван и приступил к работе над фильмом «Сая́т-Нова́». В сценарии к нему он реализовал свои предыдущие задумки: лаконичность, скупость средств выражения, практически полное отсутствие речи. При этом одновременно фильм наполнился этнографичностью, психологизмом, символизмом и аллегориями. Режиссёр, как и прежде, поднял глубинные философские вопросы: жизнь и смерть, любовь, плотское и духовное, путь поэта.

Помимо фильмов Сергей Параджанов трудился над созданием изобразительных произведений в технике коллажа. Многие его работы экспонировались на выставках, их собрание можно увидеть в книге Василия Катаняна «Параджанов. Цена вечного праздника».

Скончался Сергей Иосифович Параджанов 21 июля 1990 года от рака легких в Ереване, куда приехал работать над автобиографической картиной «Исповедь».