Մերի Հովեյան

պտտվում է նաև Արեգակի շուրջը: Պտույտը կատարվում է էլիպսաձև ուղեծրով: Ուղեծրի
երկարությունը 940 մլն կմ է, որը Երկիրն անցնում է 29,8 կմ/վրկ արագությամբ մեկ
աստղային տարում` 365 օր 6 ժամ 9 ր 9,6 վրկ–ում: Երկրի պտույտը Արեգակի շուրջ
համընկնում է օրական պտույտի ուղղության հետ: Պտույտի էլիպսաձև ուղեծրում
Երկիրը Արեգակից մեկ հեռանում է, մեկ` մոտենում: Երկիրը հեռակետում լինում է հուլիսի
5–ին, երբ Արեգակից հեռացած է 152 մլն կմ, իսկ մերձակետում` հունվարի 3–ին, երբ
Արեգակից հեռացած է 147 մլն կմ: Մերձակետով Երկիրն անցնում է արագ, հեռակետով`
դանդաղ: Երկրի տարեկան պտույտի աշխարհագրական գլխավոր հետևանքը տարվա
եղանակների հերթափոխն է:
Տարվա եղանակների առաջացման և հերթափոխի պատճառները շատ են: Թվարկենք
դրանցից կարևորները.
 Երկրի պտույտն Արեգակի շուրջ: Եթե այդ պտույտը չլիներ, ապա Երկրի
առանցքն Արեգակի նկատմամբ կունենար միշտ նույն դիրքը, և տարվա
եղանակները չէին հերթափոխվի:
 Երկրի առանցքի թեքությունը ուղեծրի հարթության նկատմամբ, որը
կազմում է 66,5°անկյուն: Դրա հետևանքով մեկ հյուսիսային կիսագունդն է
թեքվում դեպի Արեգակը, մեկ` հարավայինը, մեկ էլ` հասարակածը:
 Երկրի առանցքի թեքությունը ամբողջ պտույտի ընթացքում չի փոխվում,
մնում է հաստատուն: Առանցքի թեքությունը և դրա անփոփոխ մնալը նպաստում
են, որ Երկրի մակերևույթի վրա տարվա տարբեր եղանակներին Արեգակի
ճառագայթներն ընկնեն տարբեր անկյան տակ, և ցերեկվա ու գիշերվա
տևողությունները ամբողջ պտույտի ընթացքում և բոլոր լայնություններում լինեն
տարբեր՝ բացի հասարակածից, որտեղ միշտ գիշերն ու ցերեկն իրար հավասար են
և տևում են 12 ժամ:
 Երկրի գնդաձևությունը, որի շնորհիվ Արեգակի ճառագայթները նույն պահին
աշխարհագրական տարբեր լայնություններում ընկնում են տարբեր անկյան տակ`
առաջացնելով կլիմայական և լանդշաֆտային փոփոխություններ:
Հետաքրքիր է իմանալ, թե ինչպես կարտահայտվեն տարվա եղանակները, եթե Երկրի
ուղեծրի հարթությունը ուղղահայաց լիներ իր առանցքին, ինչպես սեպտեմբերի 23–ի և
մարտի 21–ի դիրքն է: Այդ դեպքում Արեգակի ճառագայթները միշտ ուղղահայաց
կընկնեին հասարակածի վրա, հավասարաչափ լույս և ջերմություն կստանային երկու
կիսագնդերը, լույսը մթից բաժանող գիծը կանցներ բևեռներով, և գիշերն ու ցերեկը
հավասար կլինեին: Բևեռային գիշերներ ու ցերեկներ չէին լինի, հասարակածից դեպի
բևեռներ ջերմաստիճանը կնվազեր հավասարաչափ, և չէր լինի տարվա եղանակների
հերթափոխ. յուրաքանչյուր գոտում կլիներ տարվա մեկ եղանակ: Օրինակ՝ ՀՀ–ում միշտ
կլիներ աշնանային կամ գարնանային զով եղանակ: Սակայն Երկրի առանցքն ուղեծրի
հարթության նկատմամբ թեքված է 66,5°անկյան տակ, և դրա հետևանքով մեկ
հյուսիսային կիսագունդն է թեքվում դեպի Արեգակը, մեկ` հարավայինը, երկու անգամ էլ`
հասարակածը, և առաջանում են տարվա 4 եղանակները:
Այսպիսով՝ ինչպես տարվա եղանակների հերթափոխը, այնպես էլ գիշերվա ու
ցերեկվա տևողության տարբերությունները պայմանավորված են Երկրի առանցքի
թեքությամբ: Անհրաժեշտ է չմոռանալ, որ Արեգակի մեծության և մեծ հեռավորության
պատճառով դեպի
Երկիր եկող ճառագայթներն իրար գրեթե զուգահեռ են: Այժմ տարվա եղանակների
առաջացումը և հերթափոխը ավելի լավ պատկերացնելու համար քննարկենք Երկրի
դիրքն Արեգակի նկատմամբ տարվա տարբեր ամիսներին: Հունիսի 22–ին Երկիրն իր
հյուսիսային կիսագնդով է թեքված դեպի Արեգակը, և ճառագայթներն ուղղահայաց
ընկնում են հս. լ. 23,5° զուգահեռականի` հյուսիսային արևադարձի վրա: Ամառային
արևակայության (արևադարձի) այդ օրը հասարակածից դեպի հյուսիս՝ մինչև հս. լ. 66,5ο
զուգահեռականը, ցերեկն ավելի երկար է, քան գիշերը: Հս. լ. 66,5°-ից մինչև Հս. բևեռն
ընկած տարածքում բևեռային ցերեկն է, որը բևեռում տևում է վեց ամիս: Հս. լ. 66,5°
զուգահեռականի վրա այդ օրն ամբողջովին ցերեկ է (24 ժամ): Հս. լ. 66,5ο
զուգահեռականը բևեռային ցերեկների և գիշերների սահմանն է: Դրանից դեպի հարավ
գիշերն ու ցերեկը միշտ իրար հերթափոխում են: Այդ զուգահեռականը կոչվում է
հյուսիսային բևեռային շրջագիծ: Այդ նույն օրը հասարակածից հարավ՝ մինչև հվ. լ.
66,5° զուգահեռականը, ցերեկն ավելի կարճ է, քան գիշերը: Հվ. լ. 66,5°–ից հարավ ընկած
տարածքը բոլորովին լուսավորված չէ. այդտեղ բևեռային գիշեր է: Հունիսի 22–ը
համարվում է հյուսիսային կիսագնդի աստղաբաշխական ամառվա և հարավային
կիսագնդի աստղաբաշխական ձմեռվա սկիզբը: Այսպիսով՝ հյուսիսային կիսագնդում
ամառ է, հարավայինում` ձմեռ: Հյուսիսային կիսագնդում ցերեկը երկար է, գիշերը` կարճ,
հարավայինում` հակառակը: Հյուսիսային բևեռի շուրջը բևեռային ցերեկ է, հարավայինի
շուրջը` բևեռային գիշեր: Այդ օրը՝ հունիսի 22–ին, լույսը մթից բաժանող գիծն անցնում է
բևեռային շրջագծերով:
Դեկտեմբերի 22–ին Երկիրը հարավային կիսագնդով է թեքված դեպի Արեգակը, և
ճառագայթներն ուղղահայաց ընկնում են հվ. լ. 23,5° զուգահեռականի` հվ. արևադարձի
վրա: Հասարակածից մինչև հվ. լ. 66,5° զուգահեռականը ցերեկն ավելի երկար է, քան
գիշերը: Այդ զուգահեռականի վրա 1 ամբողջ օր (24 ժամ) բևեռային ցերեկ է: Հս. բևեռային
շրջագծից դեպի Հվ. բևեռ շարժվելիս բևեռային ցերեկներն աստիճանաբար երկարում են և
բևեռում հասնում վեց ամսվա: Այսպիսով՝ հարավային կիսագնդում ամառ է,
հյուսիսայինում` ձմեռ: Հարավային կիսագնդում ցերեկը երկար է, գիշերը` կարճ,
հյուսիսայինում` հակառակը: Հվ. բևեռի շուրջը բևեռային ցերեկ է, հյուսիսայինի շուրջը`
բևեռային գիշեր: Այդ օրը՝ դեկտեմբերի 22–ին, լույսը մթից բաժանող գիծն անցնում է
նորից բևեռային շրջագծերով: Դեկտեմբերի 22–ը համարվում է հարավային կիսագնդի
աստղաբաշխական ամառվա և հյուսիսային կիսագնդի աստղաբաշխական ձմեռվա
սկիզբը:
Սեպտեմբերի 23–ին և մարտի 21–ին Երկիրը հասարակածի կողմով է թեքված
դեպի Արեգակը, և կեսօրին ճառագայթներն ուղղահայաց ընկնում են հասարակածի վրա:
Լույսը մթից բաժանող գիծն անցնում է բևեռներով, և բոլոր զուգահեռականները
հավասար լույս ու ջերմություն են ստանում: Գիշերը և ցերեկը հավասարվում են,
բևեռային գիշերներն ու ցերեկները` վերանում: Այդ պատճառով հս. կիսագնդում
սեպտեմբերի 23–ը կոչվում է աշնանային, իսկ մարտի 21–ը` գարնանային
օրահավասարի (գիշերահավասարի) օր: Բացի տարվա եղանակների հերթափոխից՝
Երկրի տարեկան պտույտի հետևանքով առաջանում են նաև բազմաթիվ
աշխարհագրական, օդերևութաբանական, ջրաբանական, կենսաբանական հետևանքներ`
բնության սեզոնային կամ տարեկան պարբերական (ռիթմիկ) երևույթներ: Դրանք
արտահայտվում են օդի ջերմաստիճանի, մթնոլորտային ճնշման, գոլորշացման, օդի
բացարձակ և հարաբերական խոնավության, բույսերի աճման, զարգացման և
մահացման, ջրամբարների մակարդակների փոփոխության, մարդու կյանքի սեզոնային և
տարեկան գործունեության ժամանակ:
Տարեկան պտույտի և առանցքի թեքության արդյունքում Երկրի վրա ձևավորվել է
ջերմային (լուսավորության) 5 գոտի: Դրանք միմյանցից բաժանվում են արևադարձներով
ու բևեռային շրջագծերով և տարբերվում հորիզոնի նկատմամբ Արեգակի դիրքով,
ցերեկվա տևողությամբ, տարբեր եղանակների արտահայտվածությամբ, ջերմային
պայմաններով (տե՛ս նկ. 28): Տարեկան պտույտի հիման վրա ձևավորվել է օրացույցը, որը
ժամանակի հաշվարկման համակարգ է մեծ ժամանակաշրջանի համար:
Այսպիսով՝ Երկրի ամբողջ պտույտի ընթացքում առաջանում են տարվա երկու
հիմնական եղանակ` ամառ և ձմեռ, որոնց միջև անցողիկ են աշունը և գարունը:
Աշունն անցողիկ է ամռան և ձմռան, իսկ գարունը` ձմռան և ամռան միջև: Սակայն
տարվա եղանակները Երկրի տարբեր մասերում տարբեր կերպ են արտահայտվում:
Հասարակածի երկու կողմերում՝ մինչև արևադարձներն ընկած տարածքում, դիտվում է
հիմնականում տարվա մեկ եղանակ` ամառ: Այստեղ տարեկան ջերմաստիճանների
տատանումները փոքր են, իսկ օդի տարեկան միջին ջերմաստիճանը +20°–ից չի իջնում:
Արեգակի ճառագայթների անկման անկյունը միշտ մեծ է` սկսած 66,5°–ից (հունիս և
դեկտեմբեր) մինչև 90ο (սեպտեմբեր և մարտ): Դա տաք ջերմային գոտու տարածքն է՝
մերձարևադարձային գոտին: Երկրի բևեռային շրջագծերից դեպի բևեռներ ընկած
շրջանում համարյա նույնպես դիտվում է տարվա մեկ եղանակ` ձմեռ: Այստեղ
տիրապետող են բևեռային գիշերները և ցերեկները: Արեգակի ճառագայթների ամենամեծ
անկյունը Հս. բևեռում դիտվում է հունիսի 22–ին` 23,5°: Մարտի 21–ից մինչև սեպտեմբերի
23–ը Հյուսիսային բևեռում անընդհատ բևեռային ցերեկ է (6 ամիս), իսկ սեպտեմբերի 23–
ից մինչև մարտի 21–ը` բևեռային գիշեր: Հարավային բևեռի շուրջը այդ ընթացքում
հակառակ վիճակն է: Դա ցուրտ ջերմային գոտու տարածքն է: Տարվա չորս եղանակները
Երկրի վրա լավ են արտահայտվում բարեխառն ջերմային գոտում` բևեռային շրջագծերից
մինչև արևադարձներ ընկած տարածքում: Օրինակ՝ մեր երկրում ամառը չոր է ու շոգ,
աշունը` տաք ու երկարատև, ձմեռը` ցուրտ ու սակավաձյուն, իսկ գարունը` զով ու
խոնավ: Հունիսի 22–ին Երևանում (հս. լ. 40°) Արեգակի ճառագայթների անկման
անկյունը կազմում է 73,5°[90°– (40°– 23,5°)], իսկ դեկտեմբերի 22–ին` 26,5°[90°– (40°+
23,5°)] անկյուն: Դրա պատճառով էլ Երևանում ամառը շոգ է, ձմեռը` ցուրտ:

В аптеке

Знобит

лихорадит

тошлнит

укачивает

свело

Ответьте. Запишите ответы:

1) Вы думаете, что читать интересно?

Да, я думаю, что читать интересно.

2) Вы считаете, что читать интересно?

Нет, я считаю, что читать интересно.

3) Он думает, что экзамен завтра?

Да, он думает, что экзамен завтра.

4) Он считает, что это хорошо?

Нет, он считает, что это плохо.

5) Мама знает, что вы не завтракаете утром?

Нет, она не знает, что мы не завтракаем утром.

6) Ваш друг знает, что вы не любите театр?

Да, он знает, что я не люблю театр.

7) Вы считаете, что вы хорошо пишете?

Нет, я не считаю, что хорошо пишу.

………………………………………………………….

2.Допишите окончания:

А) Говорить, отдыхать, любить, думать

Б) Слушать, работать, знать, считать

3. Читайте текст.Ответьте на вопросы. Запишите ответы:

Здравствуйте, меня зовут Ирина Сергеева. Я школьница. Мои друзья тоже школьники. Мы много читаем и пишем, слушаем. Это очень интересно.

А ещё мы любим отдыхать, играть, разговаривать. Обычно мы много работаем. Но летом мы всегда отдыхаем. Я люблю отдыхать на море. На море хорошо отдыхать летом. Летом солнце. Днём всегда жарко, а вечером и ночью тепло. Моя семья всегда отдыхает летом. А осенью, зимой и весной наша семья работает.

Мой папа экономист. Он всегда много работает. Много думает, читает, считает. Мой папа работает и в субботу. Обычно он отдыхает в воскресенье. В воскресенье папа слушает радио, читает журналы, смотрит телевизор.

Моя мама врач. Она тоже много работает. Но мама отдыхает и в субботу, и в воскресенье. Мама говорит, что она любит работать и не любит отдыхать. А я люблю и работать, и отдыхать.

1) Как её зовут? Её зовут Ирина Сергеева.

2) Кто она? Она школьница.

3) Кто её друзья? Её друзья тоже школьники.

4) Что они делают? Они читают, пишут и слушают.

5) Что они любят делать? Они любят отдыхать, играть, разговаривать.

6) Когда они любят отдыхать? Они любят отдыхать летом.

7) Когда солнце? Летом солнце.

8) Когда жарко? Днём всегда жарко.

9) Когда тепло? Вечером и ночью тепло.

10) Что они делают зимой? Они зимой работают.

11) Что всегда делает папа? Он всегда много работает. Много думает, читает, считает.

12) Что он делает в воскресенье? В воскресенье папа слушает радио, читает журналы, смотрит телевизор.

13) Когда отдыхает мама? Мама отдыхает и в субботу, и в воскресенье

14) Что говорит мама? Мама говорит, что она любит работать и не любит отдыхать.

15) Что любит делать Ирина? Ирина любит и отдыхать и работать.

4. Зачеркните лишнее слово:

1) улица, дом, школа, банк, университет, утром, магазин, филармония;

2) дети, студенты, деревья, учителя, друзья, братья, ученики, бабушки, дедушки;

3) читать, работать, писать, считать, учить, отдыхать.

5. Напишите формы множественного числа:

6. Напишите:

Я (знать)знаю, где аэропорт. Дети (любить) любят гулять. Сейчас мы (писать)напишешь упражнение. Лиза хорошо (отвечать) отвечает урок. В классе ученики (читать и слушать)читают и слушают. Георгий (делать) делает задание. Дедушка и бабушка (отдыхать) отдыхают.